Konkurenca hileqare

 

 

Shpetim Luku

 

Drejtuesit të një kompanie private të prodhimit të tullave iu desh të bëjë një investim prej disa dhjetra mijëra eurosh, me qëllim nxjerrjen e të njëjtit product, por me dizajn tjetër. Dhe këtë investim nuk e bëri sepse produkti me dizajnin e mërarshëm nuk ecte. Perkundrazi. Kompania ishte dhe është lider në sektorin e saj, me një diferencë shumë të madhe nga konkurentët e saj. Por arsyeja e investimit ishte modelimi i një produkti, anën vizuale të të cilit ata tashmë e mbrojnë me të drejtën e pronësisë tek Zyra përkatëse. Ajo që e bëri të nevojshëm këtë investim ishte konkurenca hileqare e kompanive të tjera, të cilët e imitonin produktin e mëparshëm të kësaj kompanie dhe e shisnin atë duke i krijuar iluzionin blerësve se po merrnin produktin e famshëm të kompanisë lider.

Raste të tilla ka sa të duash ne realitetin shqiptar. Nje restorant është bërë i njohur në Tiranë llojit të asortimenve që ofron dhe cmimeve. Por tashmë edhe në një qendër biznesi është hapur një restorant i tillë, që për nga slloganet që përdor, asortimentet të krijon menjëherë iluzionin se është pjesë e rrjetit të restorantit për të cilin folëm. Mirëpo një nga punonjësit e restorantit të njohur tha se nuk kishin asnjë lidhje me restorantin në qendrën e biznesit dhe se ai po iu prishte shumë punë. Sa për larmi shembujsh po sjellim edhe një tjetër në sektorin e makinave me qera, ku një kompani e re ka kopjuar në mënyrë precise germat, ngjyrat dhe emrin e përfaërt të një kompanie ndërkombëtare dhëniesh makinash me qera që operon në Shqipëri. Të gjithë këta shembuj, por që janë vetëm një pjesë e vogël, tregojnë atë që fare mirë mund të konsiderohet si konkurencë hileqare. E shpërndarë në cdo fushë e në cdo sektor.  Mjaft biznese nuk lindin si ide të mirëfillta biznesi, si identifikim i ndonjë nevoje shërbimi apo ofrimi produkti, por thjesht si deshirë dhe tentative për të pjesëtua e ndarë  suksesin me të suksesshmit e sektorit ky ata hyjnë. Sigurisht, një mënyrë e tillë të vepruari nuk është e kundraligjshme nga pikëpamja juridike.

tulla 2Por nga ana etike sigurisht që ka dicka që nuk shkon. Sepse ai që ka prodhuar sukses nuk e ka bërë këtë sa hap e mbyll sytë, por e ka arritur nëpërmjet një pune këmbëngulëse,  afatgjatë nëpërmjet racionalitetit, emrit të mirë që ka krijuar në treg nëpërmjet cilësisë së shërbimit apo produktit dhe cmimit. Ndaj, të përpiqesh ti “vjedhësh” të sukseshmëve frytin shumëvjecar të punës së tyre është më së paku një përpjekje hileqare. Por përpjekje të tilla në një ekonomi që bazohet në sipërmarrjen e lirë ka patur e do ketë gjithmonë. Pyetja është se cfarë mund të bëjnë të dëmtuarit për ti dekurajuar iluzionistët e tregut. Nuk është se mbetet shumë për të bërë sepse zgjidhjet mbeten vetëm dy. E para është mënyra që ka ndjekur fabrika e tullave, të cilës iu referuam në fillim të shkrimit. Pra prodhimi i një produkti dhe mbrojtja e tij në institucionet përkatëse të shtetit me qëllim ruajtjen e identitetit në treg. Dhe së dyti është edhe përpjekjet sqaruese, sensibilizuese të sipërmarrjeve të dëmtuara për konsumatorin nëpërmjet spoteve të kësaj natyre. Po qe se produkti mbrohet, atëhere beteja juridike në dyert e gjykatës është e fituar. Kurse përsa kohë nuk veprohet kështu, konkurenca e bazuar në hile do të vazhdojë të njohë lulëzim

Eksportues të keqtrajtuar

 

 

Disa vite më parë prodhuesit kosovarë të qeramikës ankoheshin në mënyrë sistematike tek institucionet e Kosovës si viktima të konkurencës me mallra analoge shqiptare. Ndaj dhe kërkonin vazhdimisht nga Qeveria vendase të merrte masa të ashtuquajtura proteksioniste me qëllim që të mbrohej prodhimi vendas. Pasi u vu në dijeni të një mbledhjeje me karakter dëgjues e informues që do të zhvillonte ish ministrja e atëhereshme me prodhues të Kosovës, administrator i një kompanie shqiptare përgatiti një dosje me dokumentat përkatëse dhe u nis të asistonte në mbledhjen e lajmëruar. Pasi dëgjoi kolegët e tij kosovarë të ankoheshin e zbrazeshin ai e mori fjalën duke iu drejtuar atyre. “Ju më kujtoni situatën kur ne kemi qenë ekzaktësisht kështu si ju dhe mbetëm duke u ankuar për konkurencën për mallrat greke që mbytën tregun shqiptar. Edhe ne ashtu si ju, kërkonim masa proteksioniste, por në të vërtetë faji ishte i yni, i teknologjiv e të vjetëruara me të cilat prodhonim, i kostova të larta me të cilat nxirrnim prodhimet tona. Kur ne investuam në teknologji e kur ne menaxhuam mirë kostot u bëmë konkurues dhe për rrjedhojë asnjë product grek nuk është më i pranishëm në tregun shqiptar nga ato që prodhojmë ne. Edhe ju e keni të thjeshtë punën. Që të fitoni konkurencën me ne ju duhet të rinovoni teknologjitë nëpërmjet investimeve të duhura si dhe duhet të prodhoni me kosto të arsyeshme”- përfundoi “leksionin” e tij karshi kolegëve kosovarë biznesmeni nga Shqipëria. Kaluan disa vite dhe prania e produkteve të industrisë së ndërtimit nga Shqipëria në tregun Kosovar erdhi duke u përforuar, pavarësisht ankesave të biznesmenëve vendas për falimentim, për mbetje punëtorësh papunë etj etj. Cka do të thotë se produktet shqiptare, sidomos ato të materialeve të ndërtimit si tilla, tjegulla, cimento, produkte duralumin etj në saj të aftësisë konkuruese e kanë fituar betejen ne tregun e Kosovës. Rreth 35 milionë euro llogariten prodhimet e industrisë së materialeve të ndërtimit nga Shqipëria në tregun Kosovar, e realizuar kjo nëpërmjet afro 100 mijë rrugëve transport  Mirëpo atë avantazh që ata krijuan në mënyrë objective, qeveritë reciproke janë investuar sistematikisht tua eleminojnë në mënyrë subjektive. Nëpërmjet akteve, vendimeve apo veprimeve  eksportuesit shqiptarë janë goditur pikërisht tek kostot, që kanë ardhur duke u rritur në mënyrë të vazhdueshme.

 

Aq sa tashmë mund të thuhet me siguri se faktin me të qënit konkurues, me atë të të mosqënit konkurues në këtë treg, vetëm një fije e hollë i ndan. Dhe nëse situata ka ardhur në përkeqësim, kjo ska ndodhur sepse kompanitë shqiotare nuk ofrojnë produkte me cilësi. Përkundrazi, ajo vazhdon vetëm të përmirësohet në saj të investimeve të shumta që ne bëjmë në mënyrë të herëpashershme në teknologji. Por janë rritjet e kostove e kryesisht të atyre kostove që nuk varen nga prodhuesit shqiptarë, por nga politikat respektive të qeverive të të dy vendeve ato që në mënyrë graduale, por të qëndrueshme po e bëjnë Kosovën një treg që po largohet për prodhimet shqiptare.

Taksa e rrugës së Kombit që ka filluar zbatimin së fundmi në masën 45 euro vajtje ardhje për një kamion, në rastin e eksportit të tullave përfaqëson 6.5 për qind të vlerës së mallit, kurse në rastin e cimentos 5 për qind.

Pastaj vazhdojnë të tjerat me radhë. Tarifa e skanerit, taksa e karburantit, TVSH e references se transportit qe është gati dyfishi i asaj që duhet të jetë, pagesat për agjensitë doganore, në masën 12-25 euro për cdo deklaratë, terminali në territorin e Kosovës në vlerën 40 euro për cdo kamion. Këtyre iu shtohen edhe vështirësi të tjera sikurse janë konkurenca me produktet serbe që hyjnë në territorin e Kosovës me dhe pa doganë apo edhe vonesat që bëjnë doganata për mjetet që kanë deklarime online. E gjitha kjo kosto e përbërë nga këto shpenzime përbën rreth 25-30 për qind të vlerës së produktit, në varësi të tij.

Në këto kushte prodhuesit eksportuesit shqiptarë ndjehen  të detyruar të pohojmë se po e humbasin aftësinë konkuruese në tregun e Kosovës. Se cfarë do të thotë kjo për kompanitë e tyre dhe për ekonominë e vendit mjafton të sjellim disa shembuj ilustrues. Psh për kompaninë e prodhimit të tullave në Maminas kjo do të thotë 3 muaj punë më pak, për kompaninë e prodhimit të cimentos së Fushë Krujës, 5 muaj më pak punë, për kompaninë e prodhimit të tullave Edil Centro 2 muaj punë më pak, për atë të prodhimit të tullave të Fushë Krujës disa muaj punë më pak etj.

Sigurisht, edhe qeveria duhet mirëkuptuar në hallin e saj që nga njëra anë dëshiron ta mbaroj dhe mirëmbaj projektin e rrugës së Kombit për të cilën kërkohen investime të konsiderueshme. Por ndërkohë edhe një zgjidhje për të mos humbur tregun e Kosovës nuk është e vështirë të gjendet.

 

Viti 2017, si u nda “pica” e sigurimeve?

 

Në buletinin që Autoriteti i Mbikqyrëes Financiare boton ne mënyrë periodike rreth ecurisë së tregut të sigurimeve përdoret për ilustrim një figurë në formë rrethi për të treguar ndarjen e tregut. Përfytyrimi i parë që të vjen ndër mend me këtë mënyrë ilustrimi është ai i një pice familjare që ndahet në 8 pjesë. Dhe pyetja e natyrshme që lind në një situatë të tillë është se si u nda “pica” e sigurimeve ndër 8 operatorët e tregut për vitin që sapo është mbyllur?

I gjithë tregu i sigurimeve rezultoi me rreth 16 miliardë lekë, me një rritje prej rreth 5 për qind krahasuar me një vit më parë. 92 për qind e kësaj shume ishte sigurimi jo Jetë, kurse 8 për qind sigurimi i Jetës. Sa i takon siurimit Jo-Jetë që është edhe pjesa dërrmuese, kompanitë duken se kanë ruajtur në mënyrë fanatike renditjen e vitit paraardhës, por afërsisht edhe pjesët e tregut. Kështu, Sigal Uniqa Group Austria vazhdon të kryesojë tregun rreth 26.31 për qind të tregut të sigurimit Jo-Jetë. Mirëpo duke qenë se kjo kompani e ka aktivitetin sigurues të gjërë, duke qenë lider edhe në fushën e sigurimit të Jetës, del se përqindja që zotëron kjo kompani në totalin e tregut Jetë dhe Jo-Jetë është rreth 30 për qind. Me pas vijnë Eurosig,Sigma InteralbanianViena Insurance Group, Albsig, Intersig,Insig, Ansig për ta mbyllur me Atlantik. Edhe përqindjet janë aty aty me një vit më parë.

Po dëmet e paguara?

Edhe dinamika e dëmeve paraqet rritje krahasuar me një vit me parë. Janë paguar gjithsej 4.5 miliardë lekë dëme, nga 4 miliardë që janë paguar një vit më parë ose 11 për qind më shumë. Edhe këtu lider është Sigal Uniqa Group Austria me afro 28 për qind të totalit të dëmeve  Jo Jetë të paguara. Kjo kompani, së bashku me Intersig dhe Eurosig e kanë rritjen e masës së dëmeve të paguara shumë më të lartë se sa mesatarja si sector. Sigal ka një rritje të dëmeve të paguara prej 32 për qind, Intersig 45 për qind, kurse Eurosig 23 për qind. Më “fatlum” duket se kanë qenë tre kompani të tjera si SIGMA, e cila ka paguar 22 për qind më pak dëme, Atlantik dhe Albsig që kanë paguar thuajse sa një vit më parë.

Toyota nderron “pronar” në Shqipëri

 

 

Marka e famshme ndërkombëtare e automobilave tashmë do të ketë një një tregtues të ri në Shqipëri. Ajo është kompania AVEL sh.p.k, kompani e cila ka të drejtën njëkohësisht edhe të tregtimit të makinës franceze Peugeot. Pra, të gjithë ata kandidat blerës të Toyota-s, të cilët e perceptonin deri më tani atë si “Toyota në Sukth” tashmë nuk kanë pse të shkojnë atje, por duhet të ndalen tek salloni luksoz i makinave ku përvec Peugeot do të jetë edhe marka japoneze. Më parë këtë markë e tregtonte Toyota Tirana me seli në Sukth të Durrësit, por “terreni po pastrohet”. Cka me fjalë të tjera do të thotë se ndryshime të dukshme po ndodhin në biznesin e tregtimit të makinave të reja. Kalimi i Toyota-s nga kujdestaria e kompanisë së drejtuar nga Xhevat Shakaj në kompaninë e drejtuar nga Adrian Totokoci nuk është i vetmi. Disa vite më parë Auto Star Albania, biznes i Basri Rrukës  u ble nga Shefqet Kastrati. Edhe Volkswageni ka ndryshuar përfaqësi, pasi ajo nuk tregtohet më nga Classic Volksvagen, por nga Porsche Albania. Por ky eshte nje rast i ndryshem nga te tjeret, pasi pas shume vitesh tregtimi te suksesshem nga ana e kompanise Classic, pas rekordeve te thyera nga kjo kompani ne tregtimin e markes se famshme gjermane, duke arritur deri ne 1000 makina ne vit, ajo preferoi ta shese te drejten e tregtimin te saj. Kurse rastet e tjera perfaqesojne kryesisht ndryshime “pronesie” si rrjedhoje e ecurise jo te mire, nen perfaqesite e meparshme.

Ndërsa më herët, kompania Prestige, që merrej me tregtimin e tre markave të makinave, Renault, Daccia dhe Nissan kaloi nën administrimin e Auto Master. Biznesit të makinave të reja i është larguar edhe Ferdinand Ibrahimi. I njohur më tepër me kompanine e tregtimit të pjesëve të këmbimit, Ferlut, Ai ndërkohë ka patur deri para disa kohësh përfaqësinë e Fiat-it Italian, të cilën e tregtonte me kompaninë Anas. Mirëpo kjo kompani është tashmë thuajse ingzistente në treg, ndërkohë që përfaqësinë e Fiat-it e ka marre kompania Auto Master. Tregut të makinave të reja i janë shtuar gjithashtu edhe ato marka që I mungonin sikurse është Volvo apo Tata indiane

Autokritika e RTSH-së për “mashtrimin e shekullit”

 

 

Shpëtim Luku

 

Para pak kohësh në ekranin e RTSH-së u shfaq filmi televiziv “Rrokullisje”, prodhim i këtij televizioni. Me ide dhe skenar të Leka Bungos, ky film trajtonte një nga skandalet më të mëdha financiare të ndodhura në Shqipëri, një nga mashtrimet më të mëdha financiare, ndoshta në historinë e saj, fajdet. Me një gjuhë satirike ky prodhim i RTSH-së sjell me një realizëm të theksuar atë cfarë ka ndodhur në një të kaluar jo fort të largët, por që bëhet edhe më e afërt për shkak të pasojave dhe emocioneve të forta negative që prodhoi në të gjithë popullsinë. Sepse disa të vërteta të hidhura e të dhimbshme është mirë të kujtohen, pasi nëse ato harrohen atëhere mundësia e përsëritjes së tyre është e madhe. Edhe pse krijimi i piramidave financiare pak pas vitit 1990 ishte një superskandal financiar që iu zhvati qytetarëve të thjeshtë rreth 1.2 miliardë dollarë, edhe pse këto piramida ishin një nga mënyrat e instalimit të kapitalizmit grabitqarë shqiptar, sërish ato nuk kanë patur vëmëndjen e duhur për ti hetuar më tej ato dhe personat e lidhur dhe që kanë përfituar prej tyre. Ndaj në këtë pikëpamje filmi “Rrokullisje” është një kontribut me vlerë që rikthen edhe një herë në vëmëndje atë realitet të hidhur. Por nga ana tjetër ky film është edhe një autokritikë që bën RTSH-ja për rolin që ka patur ai në promovimin e skemave piramidale financiare si biznese të suksesshme dhe atë të krijuesve të tyre si biznesmenë të suksesshëm dhe gjenialë. Mjafton vetëm epilogu i cdo serie të filmit me kronika reale të nxjerra nga arkivi i RTSH-së  herë me personazh kryesor Vebi Alimucajn, herë  Pëllumb Shehajn e herë  Fitim Kerxhaliunh për të mos patur dyshime për këtë. Kush i mendon skemat e dikurshme financiare me përmasat gjigande që arritën, vetëm si nisma aventurere të disa personave pa asnjë nivel, do të thotë se akoma s’ka kuptuar gjë. Sepse piramidat e dikurshme vërtet mund të kenë lindur si ide mashtruese të atyre personave që i themeluan ato, por kurrë nuk do të arrinin në ato përmasa që arritën nëse nuk do ishin përfshirë një numur aktorësh në to, të cilët “injektuan” tek popullata besimin e verbër që po realizonin një investim të mirë në “kompani serioze”.  Cfarë mund të bënte qytetari i thjeshtë, qytetari i zakonshmëm, i sapodalë nga një regjim diktatorial, kur qeveria e kohës nuk reagonte, por përkundrazi i lejonte lirisht të kryenin aktivitetin e tyre mashtrues?!

Si mund të mos gënjehej qytetari i thjeshtë, kur thuajse në cdo emision qëndror të lajmeve në RTSH kishte patjetër një apo dy kronika “suksesi” me këta “Pionierë të kapitalizmit shqiptar”?! Kur gazetat më të rëndësishme të vendit vraponin të reklamonin përqindjet e këtyre kompanive?!

Si mund të mos mashtroheshin njerëzit e thjeshtë të shisnin shtëpi e lopë për të future lekët kundrejt përqindjeve të larta gjoja të fitimit, kur asnjë zë intelektuali ekonomist nuk u ngrit kundër tyre, cka do të sensibilozonte grupe të caktuara shoqërore të mos e bënin veprimin më të cmendur të jetës së tyre?!

Mekanizmi i artë i suksesit të këtyre skemave financiare ishte përhapja e reklamës mashtruese nëpërmjet së cilës synohej të  krijohej iliuzioni se ato janë kompani të forta, kompani që kërkojnë ekspansionin. Mirëpo dicka e tillë nuk mund të përhapej gjërësisht pa kontributin e medias. Dhe në harkun kohor 1995-1997 RTSH ishte media e thuajse e vetme televizive në vend. Ja pra pse ajo në atë kohë ishte pjesë e problemit dhe arsyeja pse sot filmi “Rrokullisje” duket si reflektim dhe autokritikë e saj. Në atë periudhë puna si redaktor i ekonomisë në gazetën “Rilindja Demokratike” më krijoi mundësinë e një takimi me ish-Presidentin e asaj kohe, Sali Berisha. E shfrytëzova rastin për ti bërë një apel rreth “disa strukturave financiarë që mbledhin një thes me para nga populli, e po nuk iu tha kush gjë, do të vazhdojnë të mbushin të dytin. Nëse sërish nuk do tju thotë kush gjë, do të vazhdojnë të mbushin të tretin, e kështu me radhe. Kur të kujtoheni ju të reagoni mund të ndodhë hataja”- i thashë Presidentit. Ai la cdo punë dhe tregoi interes për cfarë po i thoja, ndërkohë që më pyet: e cfarë mendon ti që mund të bëhet? Disa gjëra mund të bëhen, por më urgjentja është ndërprerja e reklamës mashtruese sistematike në televizionin shtetëror – i thashë. Ishtë viti 1995 dhe RTSH-ja e vazhdoi sërish ritualin e saj të promovimit të skemave piramidale dhe krerëve të saj derisa këto skema plasën pasi kryen ciklin e tyre. E pasi ndodhi kjo, RTSH-së së atëhershme nuk i mbeti gjë tjetër vecse të bënte kronika për pasojat e dhimbshme të piramidave, shkak i të cilave kishte qenë edhe vetë.

 

 

Kush tha që privati menaxhon më mirë se shteti?!

 

Disa shembuj që tregojnë se nëse privatizimi bëhet mbi kritere korruptive, atëhere ndërmarrja publike e privatizuar del nga rrethi i ekonomisë formale dhe përfundon në keqmenaxhim dhe informalitet

Shpëtim Luku

 

Kush menaxhon më mirë: shteti apo private? Nëse kjo pyetje do të shtrohet thjesht në aspektin teorik dhe nga ajo cfarë ka treguar përvoja e vendeve të zhvilluara, atëhere shumë persona do ta konsiderojnë këtë pyetje shumë naive. Pasi përgjigja anon në mënyrë kategorike në favor të privatit. Madje mund të sillen shembuj dhe perifrazime të shumta nga ekonomistë të njohur botërorë që evidentojnë shkathtësinë dhe efikasitetin e privatit në menaxhim, krahasuar me stafin e publikes. Mirëpo, nëse këtë cështje e shtrojmë për diskutim nga ajo cfarë është vërejtur e konstatuar në realitetin shqiptar përgjatë këtyre viteve të shndërrimit të sistemit ekonomik, atëhere nuk mund të jemi fort të sigurtë që privati është më i suksesshëm se sa zyrtarët publikë në menaxhim. Dhe shembujt që do të servirim më poshtë nuk janë përzgjedhur me sforco nga ky realitet, por ato në vetëvete përfaqësojnë edhe skandale të mëdha të ndodhura.

OSHEE-ja publike shumë herë më e suksesshme se CEZ-i privat.

Në vitin 2008 u privatizua kompania publike e shpërndarjes së energjisë elektrike për 102 milionë euro për rreth 76 për qind të aksioneve. Nga ana e qeverisë së asaj kohe u konsiderua një sukses i madh. Mirëpo në të vërtetë suksesi nuk certifikohet me fjalë, por me tregues sinjifikativë. E vërteta është se treguesit që vërtetojnë përmirësimin apo përkeqësimin e veprimtarisë së një kompanie erdhën duke u rënduar

Në qershor 2009, kur kompania CEZ mori drejtimin e OSSH  niveli i humbjeve ishte 30.75%, ndërsa në gusht 2012, sipas raportimeve të paraqitura nga vetë shoqëria, niveli arriti në 45.51%. Ndërkohë që pas rikthimit në kompani publike humbjet kanë zbritur në afro 27-28 për qind. Edhe arkëtimet nga aktiviteti i kompanisë janë kater apo 5 fishuar krahasuar me kohën kur kompania ishte nën kujdestarinë e CEZ-it.  Në vitin 2016 OSHEE arkëtoi rreth 126 miliardë lekë, ndërkohë që në vitin e fundit kur ishte kompani private arkëtimi ishte në shifrën e vetëm 38.3 miliardë lekëve.  Po kështu edhe sa i takon investimeve. Sot gjendja paraqitet ku e ku më mirë se sa ishte kompania në kushtet e kompanisë private.  Pra me pak fjalë kompania shqiptare e shpërndarjes së energjisë elektrike ishte më mirë edhe përpara privatizimit të saj prej CEZ Cekia, por edhe pas rishtetëzimit të saj

.

ARMO, gjithashtu më mirë publike se sa private

Në vitin 2008, një nga kompanitë publike të rëndësishme të vendit, ARMO ndërroi pronësi duke i kaluar privatit kundrejt cmimit të 125 milionë eurove. Privatizimi u konsiderua i suksesshëm, ndoshta nisur më shumë nga vlera me të cilin u shit kompania. Ndërkohë që, blerësi nga ana tjetër kishte marrë angazhim për realizimin e dhjetra milionë euro investimeve, të konsideruara këto të domosdoshme për ARMO-n, e cila trashëgonte një teknologji të vjetëruar. Deri në castin e privatizimit, ARMO ishte një kompani publike, e cila zotëronte afro 25 për qind të tregut, siguronte një normë fitimi prej 10 për qind, ishte një punësese e rreth 1500 vetëve, si dhe ishte një ndër kontribuesit më të mëdhenj fiskalë për buxhetin e shtetit. Arrinte të ishte një amortizator i mirë cmimesh në treg, pasi edhe përqindja që kishte në treg ishte e konsiderueshme. Dikush mund të thotë se karburanti i saj nuk ishte i një cilësie të mirë dhe kjo është e vërtetë. Por askush nuk mund të thotë se cilësia e karburantit të saj ishte më e dobët se sa ajo që hedhin në treg privatët pasi ajo u privatizua. Procesi i privatizimit presupozohej që tia rriste cilësinë kompanisë, mirëpo duket se kjo pritshmëri nuk është realizuar. Kompania duket se ka probleme të shumta në marrëdhëniet kontraktore, ka probleme me pagat e punonjësve, tashmë të reduktuar në numur, aq sa edhe protestat për këtë qëllim janë bërë gjë e zakonshme, ka probleme edhe me shlyerjen e detyrimeve fiskale në shtet. Me falimentimin e privatizuesit të parë, ARMO kaloi në duar të tjerë menaxhuesish, por sërish u vazhdua me përkeqësimin e performancës së saj. Rroga të papaguara punonjësisht, detyrime dhjetra milionë eurosh karshi buxhetit të shtetit, mospagim detyrimesh për sigurime shoqërore, humbje sistematike nga njëri vit në tjetrin, kjo është panorama që shfaq ajo sot. Aq dramatik është ky realitet sa kur kujton performancën e ARMO-s publike ajo të duket lule sot. Jo mw kot deputeti Erion Brace bwri thirrje kohwt e fundit se e vetmja zgjidhje pwr ARMO-n wshtw rishtetwzimi i saj dhe menaxhimi me pwrgjegjshmwri.

AMC, ose kur monopoli i shtetit transferohej tek privati

 

Përgjatë 27 viteve tranzicion në Shqipëri, Albania Mobile Comunnication është kompania, ndoshta e vetmja, e themeluar me kapital tërësisht publik. Është pra një nga shembujt unikë në Shqipëri që vërteton tezën se edhe shteti di të bëjë biznes. E themeluar rreth viteve 1995-1996, AMC bëri disa investime të rëndësishme për mbulimin me sinjal, duke u shtrirë në qytetet kryesore. Pak kohë pas themelimit të kompanisë ajo regjistroi tregues të tillë, ku spikaste norma e fitimit në nivelet 65-70 për qind. Dhe me një fizionomi të tillë e gjeti edhe vendimi i qeverisë së asaj kohe për ta privatizuar. Në vitin 2000, AMC u privatizua duke kaluar nën pronësine e COSMOTE-së, për një cmim prej 85 milionë dollarë. Ose më saktë, ky cmim ishte për 85 për qind të aksioneve të kompanisë. Përtej debatit nëse duhej shitur apo jo, ajo cka bën më shumë përshtypje është cmimi i shitjes së kompanisë. Në atë kohë cmimi mund të jetë perceptuar si i lartë, nisur kjo edhe nga propaganda e qeverisë në atë kohë, mirëpo e vërteta është se duke qenë transferim monopoli, duke qenë transferim i një aktiviteti shumë bujar me norma shumë ta larta fitimi, cmimi i privatizimit ishte qesharak. Mjafton të kujtojmë faktin se e gjithë vlera e investimit të realizuar për zhvillimin e mëtejshëm të kompanisë është shlyer për një kohë rreth 2 vjecare dhe konkluzioni është mëse i përligjur. Në kushte monopol AMC funksionoi për 2 vite. Më pas iu desh të operoj në kushtet oligopol, pasi në treg u fut edhe një operator tjetër. Por që shumë pak gjë ndryshoi, pasi sërish cmimet mbetën të larta, e për rrjedhojë edhe normat e fitimit po ashtu.

Konkluzion

Është e vërtetë që menaxhimi i privatit është më efikas dhe fleksibel. Por kjo është e vërtetë kategorike në shtete të konsoliduara ku institucionet funksionojnë mirë. Kurse në shtete të korruptuara si Shqipëria nuk ka asnjë garanci që një kompani apo pronë publike pas ndërrimit të pronësisë do të ketë një menaxhim dhe realitet të përmirësuar. Kjo ndodh sepse privatizimi i bërë mbi kritere korruptive nuk ka patur për qëllim të gjeje kujdestarin më të mirë të kësaj prone, por si e si ta zhvasë këtë pronë. Për rrjedhojë këto kompani publike nga rrethi i ekonomisë formale kanë përfunduar në informalitet dhe keqmenaxhim

 

 

 

 

 

 

 

Kompania “DOKO” fiton një tender të rëndësishëm në Rumani

 

Viti 2017 u mbyll, por kompania shqiptare “DOKO” mori në  fund te tij një njoftim tejet të rëndësishëm për veprimtarinë e saj. Ajo është shpallur fituese e një tenderi ndërkombëtar të zhvilluar në Rumani për realizimin e një projekti për ndërtimin e një linje të transmetimit të energjise në Ballkan.  Tenderi është në vlerën e dhjetra milionë eurove dhe përfshin ndërtimin e një linje transmetimi të përbërë nga rreth 600-700 shtylla të tensionit të lartë. Në këtë mënyrë, “DOKO” rreshtohet në gjirin e atyre pak kompanive shqiptare, të cilat tashmë kanë bërë të mundur  që të provojnë aftësitë e tyre edhe në tregun ndërkombëtar.

Në fakt, “DOKO” ka në curricullumin e saj si kompani një sërë projektesh të realizuara në sistemin energjitik, sepse ajo është një kompani e specializuar në këtë sektor. Por rrallë herë ka patur fatin deri më tash për të qenë fituese e drejtpërdrejtë e një tenderi  si ai i Rumanisë. Kjo do të thotë se kompania jo vetëm që ka hyrë në një stad të ri të veprimtarisë, por ka përforcuar edhe perspektivën e saj.

Përmbytje që ekspozojnë abuzimet 25 vjecare

 

 

Shpëtim Luku

 

Ura që lidh Qafë Shtamën me Krujën e për pasojë edhe me kryeqytetin e zona të tjera të vendit është shembur. Edhe ura e Drojes po ashtu. Janë shembur edhe mjaft ura të tjera.  Të vendosura ne kontekstin e përmbytjeve masive që kanë ndodhur në mbarë vendin ato tingëllojnë si disa dëme më shumë në inventarin kombëtar të dëmeve. Mirëpo, krahasuar me dëmet në zona të tjera të vendit që janë shkaktuar deri diku nga fatkeqësi natyrore sikurse janë vërshimi i lumenjve Vjosë, Osum, Seman, Erzen etj, shembja e këtyre urave të vogla, por shumë të nevojshme për qytetarët është dëshmi e një skandali të madh. Sepse këto ura,  janë rikonstruksione, për të cilët janë investuar miliona euro nga qeveria dhe ato nuk u bënë pre e ndonjë sulmi lumenjsh të terbuar. Këto ura modeste shërbenin vetëm si mbikalim mbi përrenj  modestë e po qe se “egërsimi” i një përroi apo edhe rrjedhjet e ujit nga faqet e malit kanë statusin e një “fatkeqësie natyrore”, atëhere kjo do të thotë se asnjë rrugë në territorin malor të Shqipërisë nuk duhet ndërtuar. Por në të vërtetë egërsimi i përronjve dhe rrjedhjet anësorë të ujit nga skarpatetet e maleve thjesht ekspozojnë një punë të dobët të kryer gjatë rikonstruksionit të rrugës. Dhe tashmë që urat dhe pjëse janë  prishur vetëm pas tre viteve, i mbetet atyre që kanë patur nevojë për këto ura dhe këto rrugë të vuajnë pasojat. Dhe viktimat janë qytetarë të thjeshtë, të cillët përvec halleve të zakonshme duhet të përballojnë edhe halle specifike, biznese të këtyre zonave, të cilët kanë humbur mundësinë e kontaktit me tregjet për produktet e tyre etj etj.

Pavarësisht se zakonisht në raste të tilla si ato të përbytjeve të sivjetshme, por edhe viteve të tjera dominon një atmosferë emotive solidariteti, ky fakt nuk ka pse të heqë mundësinë e të vështruarit kritik. Pasi rituali i punëve të dobëta e pa cilësi ka vazhduar përgjatë gjithë viteve të tranzicionit shqiptar ky gjysma e parave të fondeve të destinuara për investimeve publike kanë përfunduar padrejtësisht në xhepat privatë. Nëse korrupsioni në Shqipëri ka qenë në nivele kaq të larta, një “meritë” të madhe për këtë ka keqpërdorimi I fondeve për investime publike. Nëse i hedh një sy rrjetit rrugor shqiptar që mbahet edhe si adresa kryesore ku ka shkuar shumica e fondeve publike gjen rrugë pa standarte, të pambaruara, por të raportuara si  të tilla, rrugë që edhe pse kanë pak vite që kanë përfunduar në fakt duken sikur janë bërë para një shekulli. Në evidencat e zyrtarëve figurojnë qindra milionë euro të destinuara për rehabilitimin e infrastrukturës bijqësore sic janë kanalet kulluese dhe ujitës, mirëpo fakti është paradoksal: përmbytjet shtohen, në vend që të pakësohen. Dhe si për ta vërtetuar shkencërisht lidhjen korrelative të cilësisë së investimit me efektin pozitiv të tij, edhe në përmbytjet e këtyre ditëve u shfaqën raste positive. Psh Kavaja nuk u përmbyt, Tirana pati një përmirësim të ndjeshëm sa i takon këtij aspekti, pikërisht prej investimeve në pikat kritike, Divjaka po ashtu.  Ndaj dhe situata është e tillë, dramatike, shpesh edhe tragjike, ku mjafton vetëm një trill i zakonshëm natyror dhe urat apo rrugët zhduken sikur të mos kenë egzistuar kurrë. Një raport i fundit i Bankës Botërore të pak kohëve më parë nënvizonte një kontradiktë rreth faktit që Shqipëria ka shpenzuar përgjatë viteve më shumë fonde nga të gjithë vendet e tjera në infrastrukturë( në përqindje ndaj PBB-së), por ka insfrastrukturën më të prapambetur, me përjashtim të një vendi afrikan. Ky fakt kaloi pa zhurmë e debat, por në të vërtetë tek kjo kontradiktë fshihen edhe abuzimet gjigande që janë bërë ndër vite me investimet publike. Tek kjo kontradikte duhet gjetur shkaku dhe shpjegimi pse veprat publike shqiptare janë kaq jocilësore, kaq të ekspozuara karshi “presionit” më të vogël natyror, kaq pa standarte. Tek shumat e vjedhura sistematikisht ndër vite nga politikanë e kompani që kanë punuar për konkretizimin e projekteve duhet kërkuar arsyeja pse ne vuajmë kaq shpesh e kaq dramatikisht pasojat. Pse rrugët tona janë burim aksidentesh, pse veprat tona publike pak pasi mbarohen duken sikur kanë vite të tëra që janë ndërtuar pasi janë të amortizuara moralisht, estetikisht dhe fizikish. Kjo e shpjegon faktin që edhe pse janë shpenzuar miliarda euro, të financuara nga buxheti apo të siguruara nga borxhi publik, sërish Shqipëria është një vend pa asnjë problem të zgjidhur njëherë e mirë. Nuk ka të zgjidhur as rrjetin rrugor, as problemin e ujit dhe të energjisë, as sistemin e kanalizimeve dhe të ujitjes së bujqësisë, as turizmit etj etj Këtu duhet kërkuar shpjegimi, në të kundërt, nëse habitemi, atëhere kjo është thjesht një habi injoranti, që nuk shërben, por vetëm e justifikon realitetin dramatik.

Një “hall” biznesmeni dhe 4 probleme të biznesit shqiptar

 

 

Shpëtim Luku

Ndonjëherë përshkrimin më të të mirë të situatës ku ndodhet ekonomia nuk mund ta bëjnë as ekonomistët, as teoricienët apo akademikët, as politikanët. Mjafton një hall biznesmeni që të evidentohen disa problem të saj. G.R është një biznesmen i mirënjohur, me një aktivitet të konsoliduar e fitimprurës. Me pasuri që i shtohet cdo vit, por megjithatë edhe ai e ka një “hall”. “Nuk di c’të bej me afro 20 milionë euro që kam në bankë- më tha një ditë. Kështu halli pacin të gjthë-ia ktheva i buzëqeshur. Qesh ti qesh, por unë vertet e kam hall këtë-tha ai më serioz se kurrë.  Në bankë nuk lihen më se ska asnjë lloj interesi-shtoi. Atëhere edhe unë u bëra serioz dhe fillova të arsyetoj rreth këtij “halli”. Një sasi e tillë parash është një shumë e konsiderueshme, një capital i vërtetë që nuk mund të rrijë i “fjetur” në bankë. Aq më tepër kur biznesmeni këtë profesion ka: shtimin e parave. Pra në këtë këndvështrim të kesh para e të mos jesh në gjendje ti shtosh ata vërtet është një problem që mund të mos e lërë të qetë një biznesmen profesionist. Ndaj edhe unë nisa “eskursionin” tim në të menduar, me pretendimin për ti dhënë ndonjë ide. “Pse nuk iu rri vigjilent këtyre pronave që bankat nxjerrin në ankand mos ble ndonjë gjë që ia vlen e ta zhvillosh më tej. Bankat nuk kanë asnjë pronë që tia vlej-tha biznesmeni. Atëhere këtu unë e stopova preokupimin tim për të qenë sadopak i dobishëm me ndonjë sugjerim dhefillova të mendoj rreth problemeve që shfaq ambienti ekonomik shqiptar.

Depozitues- banka, një marrëdhënië pa asnjë interes

Së pari është marrdhënia  painters e depozituesve me bankat. Aktualisht bankat shqiptare nuk japin asnjë interes për depozitat e qytetarëve. Nuk dëshiroj fare ti futem analizës nëse kjo është e drejtë apo jo, por ama është një shkak shumë i mirë dhe i mjaftueshëm që paratë që qarkullojnë jashtë bankave të rriten, depozitat të ulen(ndonëse deri tani ato mund të kenë ardhur në rritje) dhe qytetarët tiu drejtohet dhënies së parave me fajde apo të bien pre e skemave të ndryshme financiare mashtruese. Bankat shqiptare, pasi kontribuan në strukturimin e kësaj ekonomie shqiptare që nuk prodhon asgjë, pasi cuan në humbjen e afro 1 miliardë eurove në  trajtën e kredive të këqija,tani janë në fazën e reflektimit, por sigurisht, duke shkarkuar pasojat e këtij reflektimi tek aktorë të tjerë sikurse janë depozituesit.

Bankat si pjesëtare skemash korruptive

Bankat nuk ka asnjë pronë që tia vlejë-thotë biznesmeni. Kjo është mëse e vërtetë. Nëse i hedh një sy njoftimeve që nxjerrin zyra të ndryshme përmbarimore që punojnë për llogari të bankave atëhere shikon që ato realisht nuk kanë vlerë. Ato nuk tundojnë njeri për ti blerë. Kjo nxjerr në pah mënyrën se si bankat edhe janë mashtruar, por edhe janë korruptuar. Pasi të të figurojnë mbi 1 miliardë euro kredi e keqe do të thotë se kjo nuk ka ardhur si rrjedhojë e paaftësisë, porse vetë bankat kanë qene pjesë e trekendëshit korruptiv biznesmenë-vlerësues pasurie-staf menaxhues i bankave. Ku secili prej tyre ka patur detyrën e caktuar, por edhe pjesën e përfitimit. Biznesmeni kishte detyrë të siguronte si kolateral një pronë të caktuar, vlerësuesi kishte detyrë të rristë artificialisht vlerën e kësaj prone, kurse stafi menaxhues i bankave të mbyllte sytë  kundrejt praktikës formale.

Biznesi shqiptar, një terren i vështirë tashmë

Të kesh mbi 20 milionë euro depozitë  e të kesh vështirësi të konkretizimit të tyre në trajtë investimi, kjo tregon stadin ku ka arritur biznesi shqiptar. Pra tashmë kemi të bëjmë me një biznes të strukturuar, të konsoliduar, pa hapësira dhe ku ngutja për ti investuar ato mund të përkthehet me dështim. Këtu duhet kërkuar edhe fakti që edhe pse kemi sektorë të biznesut me mbipopullim me protagonist e investime, sërish aty vazhdohet të investohet. Me këtë si duket shpjegohet fakti, që edhe pse qendrat tregtare janë të shumta, sërish investohet në ngritjen e qendrave të reja. Me këtë shpjegohet fakti pse ne kemi cdo kilometër nga një distributor, pse kemi kaq restorante me shumicë, etj etj. Ka ardhur pra një kohë që të bësh biznes në Shqipëri nuk mjafton më vetëm të kesh, por edhe të dish. Të kesh aftësi të identifikosh saktë terrenin e investimit, e më pas ta ndërtosh punën në  formë të tillë që të mund të kesh aftësi konkuruese.

Po investitorët e huaj?!

Dhe pyetjet që ekspozojnë problem vazhdojnë në drejtim të investitorëve të huaj. Flasim për  investitorë të drejpërdrejtë, pasi Shqipëria deri më tani ka patur vetëm invstime të huaja të tërhequr kryesisht në kuadrin e procesit të privatizimit me përjashtim të dy projekteve të rëndësishmë sikurse ishte Statkrafti dhe TAP. Kur qenka kaq e vështirë për vendasit biznesmenë, që janë të aklimatizuar me këtë terren e klimë biznesi, po investitorët e huaj? Për ta mbetet të shpresohet vetëm tek aftësia e tyre për të prodhuar produkte e shërbime unike për tregun shqiptar, pikërisht në saj të zhvillimit dhe eksperiencës që ata zotërojnë

Eksporti si sfidë reale e biznesmenit shqiptar

 

Disa shembuj suksesi dhe “receta” që japin ato

 

Shpëtim Luku

Në Shqipëri, si rrjedhojë e polarizimit të skajshëm social ka një kategori njerëzish që kanë shuma kolosale parash. Këta janë edhe biznesmenë realë, por edhe investitorë potencialë. Edhe në këto caste që shkruajmë këto rrjeshta shumë prej tyre janë duke bërë plane biznesi, projekte. Sepse e tillë është dinamika e jetës.Mirëpo për shkak të ngurtësisë në të menduar dhe kokëfortësisë në të vepruar, shumë nga këto plane biznesi adresohen ne sektorë të tillë, të cilët janë të bombarduar me investime. Në rastin më të mirë të mundshëm, këta kandidat investitorë mund të sigurojnë sukses, por ama suksesi i tyre do të “varrosë” dikë tjetër të sektorit. Në këtë kuptim, këto lloj investimesh nuk kanë asnjë vlerë nga pikepamja zhvilluese e vendit. Psh, mund të ndërtosh një qendër shumë të bukur tregtare, por ajo nuk është e dobishme për vendin, kur kujton se edhe kaq sa ka janë mbi dyfishi i sipërfaqes që mund të suportojë ekonomia e brishte shqiptare.  Mund të ndërtosh zona rezidenciale nëpër asete turistike të vendit, por ata ka shumë rrezik të kthehen thjesht privatizim i këtyre aseteve. Si mund të veprohet atëhere? Si të bëjmë të mundur eleminimin e kontradiktës mes mundësive për të investuar dhe identifikimin e saktë të fushës ku të investohet, në mënyrë që edhe investimi të ketë vlerë për të gjithë vendin? Recetën më të mirë për këtë qëllim e japin disa sipërmarrje në vend, të cilat nga mënyra si kanë vepruar kanë ndërtuar një model që ia vlen të imitohet e të masivizohet. Dhe kur të arrijë kjo ditë atëhere ekonomia shqiptare do të jetë vërtetë një ekonomi e fortë dhe shoqëria do të ketë hyrë në rrugën e prosperitetit real. KA Trading psh është një kompani që për shumëkënd nuk thotë asgje. Dhe me të drejtë, pasi produktet e kësaj kompanie nuk janë për tregun shqiptar. Nuk bën reklamë produkti dhe ska pse të bëjë, përderisa nuk ka tregun shqiptar në focus. Por ama ajo është një nga sipërmarrjet shqiptare, e cila ka zgjidhur problemin themelor që ka cdo sipërmarrje vendase: tregun. Pampersat “Neë Babe” për fëmijët apo edhe ato për njerëzit e moshuar te kësaj kompanie  shkojnë anëkend në botë, deri në Indonezinë e largët. Nëse për të tjerët është problem shitja, KA Trading ka problem vetëm prodhimin, të cilin e ka akoma të limituar, pasi tregun e shitjeve e ka pa limit. Mënyra si ka vepruar themeluesi i saj është tërësisht e ndryshme nga biznesmenët e tjerë shqiptarë. Sepse nuk është filluar me llogari e plane biznesi mbi tregun e vogël shqiptar, por kompania është ideuar e tillë që të prodhojë një product për të cilën kërkesa është botërore. Dhe aktualisht, i gjithë volumi i punës së kompanisë është në të njëjtën kohë edhe eksport.

Një rast tjetër i vlefshëm në funksion të argumentimit të kësaj teze është kompania ELKA. Është një kompani e madhe dhe e njohur prej publikut, pasi të tillë e kanë bërë produktet e shumta që tregton kjo kompania për tregun shqiptar. Mirëpo duke i ditur limitet e tregut të vogël shqiptar, ELKA ka arritur që të depërtojë në tregjet e vështira të importit më “Belino”-n , brandin e njohur të saj. Duke e cuar atë deri në supermarketet e Britanisë. Të bindur se eksporti është mundësia e vetme e rritjes së mëtejshme, por njëkohësisht edhe sfidë e vështirë, sukses i merituar, në planet e afërta të kompanisë është ndërtimi i një fabrike në Rumani me qëllim kapjen e një tregu të madh sikurse janë Polonia, Cekia, Rumania, Ukraina etj. Edhe kuotat e eksportit të kësaj kompanie nuk janë modeste, por përbëjnë një përqindje të mirë në raport me totalin e veprimtarisë.

elka 2Kid-Alb është një tjetër protagonist i mirë në eksport. Edhe pse tregu i brendshëm i ndërtimit duket se po lëviz nga dhënia e lejeve për disa projekte, sërish pika e fortë e kësaj kompanie mbetet eksporti. Nëse merr raportin e shitjeve në vend me eksportin në vitin 2016, ai është gati 50:50 cka do të thotë se tregu rajonal i Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi është  “barka e Noes” për tullat e kësaj kompanie gjatë kësaj periudhe të vështirë për ndërtimin si sektor.

Edhe Alumil Albania është një tjetër kompani e dalluar në eksport, me rreth 40 për qind të totalit të veprimtarisë së saj ose rreth 1 miliardë lekë eksporte gjatë 2016.

Prova se mund të jetë konkuruese në eksport ka dhënë edhe kompania e prodhimit të vezëve AIBA. Mirëpo, për fat të keq dhe për arsye që nuk varen aq shumë prej saj, ajo është e lejuar të bëjë vetëm eksport të tipit B. Pra vetëm eksport vezësh për industrinë përpunese, kurse si product tavoline akoma jo. Megjithatë, kompania duket se e ka fuqinë konkuruese dhe është ideuar për një treg më të madh se sa tregu shqiptar.

Në panoramën e biznesit shqiptar ka edhe ndonjë kompani tjetër që është e ndërtuar për më shumë se sa tregu shqiptar, por gjithsesi, kompani të tilla numurohen me gishtat e dorës. Ndaj, nëse dikush është bërë gati të investojë miliona, le të heqë nga koka ide të tilla biznesi si Qendra Tregtare, komplekse banimi, karburante, hidrocentrale etj etj, por  të mendojë të ndërtoje ndonjë kompani, kërkesa për produktin e së cilës është e pakufizuar. Pra të prodhojë me cilësi të lartë e me cmime konkuruese.  Të bëjë një markë të caktuar ‘made in Albania” e me të të cajë “murin” e eksportit. Kjo është sfida reale e biznesmenit shqiptar, kjo është lavdia reale e tij, kjo është sprova e vërtetë e tij. Që sigurisht është një sfidë edhe e vështirë shumë.