Hazir Gashi: As kam thene qe nuk do riparoj, e as iu kam kerkuar leke banoreve

 

Presidenti i kompanise Dranova sh.p.k Hazir Gashi eshte ne perditshmerine e tij nje person i qete e me humor. Mirepo diten e sotme, ai ishte shume i revoltuar e shqetesuar. Dhe shkaku, pervec situates ne Durres, jashte ndikimit te se ciles nuk mund te jete edhe ai, ishin ato qe ai i quan shpifje te ndyra per gjera qe ai nuk i ka nxjerre nga goja e tij. Sikurse shpjegon ai, ” as kam thene ndonjehere qe nuk i riparoj pallatet e ndertuara prej meje, por te demtuara nga termeti i 26 nentorit, e as iu kam kerkuar para banoreve per te marre persiper keto riparime”.
Dje dhe sot portale te ndryshme i benin jehone nje statusi te aktores Keti Bashhysa, ne te cilin ajo mbante qendrimin e saj, karshi biznesmenit Hazir Gashi, por duke i vendosur ketij te fundit shprehje qe ai thote as i ka thene e as i ka cuar ndermend.

Etleva Laro, një “gjermane” në biznesin e kepuceve

 

 

Shpetim Luku

Etleva Laron e kam takuar për herë të parë diku nga viti 2008 apo 2009, në kuadrin e përgatitjes së një shkrimi rreth grave të angazhuara në biznes. Atëhere ajo ishte administratore e kompanisë “Hyundai Auto Albania” dhe për një vajze të re, administrimi dhe menaxhimi i një kompanie të tregtimit të automjeteve të reja apo servisimit të tyre, sigurisht që ishte padyshim një histori e bukur. Më pas, ajo kaloi nëpër disa punë te tjera të nivelit të lartë të menaxhimit në kompani të mirënjohura si Coca Cola, Procter&Gamble për pjesën e marketingut të cigareve të markës LM, në kompaninë slovene të shërbimit të internetit Primo Comunications etj. Ndërkohë Cv-ja profesionale e saj është e pasuruar edhe me disa poste të larta në disa kompani kosovare. Sigurisht, kur një vajzë të re, e  mirë arsimuar, pajiset edhe me kaq eksperienca menaxhimi, atëhere është cështje kohe që ajo të bëjë kapërcimin cilësor, duke u kthyer nga një administratore apo menaxhere që punon për të tjerët, në një sipërmarrëse që punon për veten e saj. Dhe ajo ditë erdhi diku nga viti 2015, vit, ku Etleva Laro vendosi ti dedikohet rrugës së biznesit, duke themeluar kompaninë EFA Solution. Qëllimi i kësaj kompanie ishte menaxhimi i porosive nga kompani të ndryshme ndërkombëtare të prodhimit të këpucëve dhe adresimi i tyre nëpër kompani lokale shqiptare. Dy vite aktivitet me këtë fizionomi, pra siguro e delego porosi, ekspozuan një difekt. Atë që nga njëra anë, porositësit, pra kompanitë gjermane ishin kërkues te rrepte karshi cilësisë e korrektesës në afate, e nga ana tjetër, limitet e kompanive shqiptare për tiu përgjigjur sic duhet atyre. Ky ishte edhe momenti kyc, kur Etleva Laro mori vendimin për tu bërë edhe vetë një sipërmarrëse në sektorin e industrisë së këpucëve. Vetëbesimi, predispozicioni dhe qartësia rreth asaj se cfarë dhe si e kërkonin bashkëpunimin klientët gjermanë i vuri vulën përfundimtare iniciativës së saj. Etleva Laro vendosi ta marrë vetë përsipër këtë sfidë.  Këtë përgjegjësi. Këtë bashkëpunim të drejtëpërdrejtë. Kundrejt afro 3 milionë euro investim, ngriti kompaninë e prodhimit të këpucëve ProDyn,  për të mundësuar konkretizimin e këtyre porosive, ashtu si e kërkonin partnerët e saj. Puna nisi me një klient të rëndësishëm gjerman, sikurse është kompania Josef Seibel, ndërsa aktualisht klientët gjermanë janë 5 kompani. ProDyn ka një kapacitet prodhimi deri në 2 milionë palë këpucë dhe kjo i jep asaj statusin e njërës prej kompanive më të mëdha prodhuese në vend, por edhe mundësinë e realizimit e lëvrimit në afat të porosive.  Në ambientet e ProDyn prodhohen  lloje të ndryshme këpucësh sic janë këpucët e punuar me dorë, këpucë Strobel, këpucë Ago dhe produktet e saj shiten në të gjithë Europën dhe Amerikën e Veriut.

Futja e Etleva Laros në industrinë shqiptare të prodhimit të këpucëve nuk është thjesht një zhvillim sasior i këtij tregu. Lindja dhe funksionimi i ProDyn-it nuk është shtim i tregut edhe me një operator tjetër, krahas atyre që egizstonin. Pasi kjo kompani ka lindur dhe funksionon për të realizuar një mision të caktuar, duke synuar që të bëhet një lider në industrinë përkatëse nëpërmjet qasjeve të thjeshta, zgjidhjeve të shpejta dhe duke ofruar shërbime precize e produkte cilësore për klientët, kënaqësinë e konsumatorit, rritjen e të ardhurave të kompanisë dhe përfitimet e punonjësve.

 

ProDyn nuk përfaqëson një kompani të re të prodhimit të këpucëve, lindjen e së cilës e stimuloi dhe e joshi krahu i lirë i punës. Përkundrazi, ProDyn ka një qasje tërësisht të re e të ndryshme nga mjaft kompani të tjera të këtij tregu. Bërja e jetës më shumë të qetë është një nga qëllimet primare të kompanisë. Duke u mbështetur tek vlerat, si mirësia, besnikëria, drejtësia, sinqeriteti, saktësia apo respekti, kjo kompani synon të jetë e ndryshme nga konkurentët e saj, por duke realizuar qëllimet dhe objektivat që ka përpara vetes.

ProDyn ka vetëm dy vite të plota aktivitet në Shqipëri, kurse Etleva Laro dicka më shumë si sipërmarrëse. Sigurisht, duke qenë biznese të reja, ato nuk kanë shënuar shifra impresionuese fitimi. Por ajo që është më e rëndësishme dhe që përbën edhe vlerën e vërtetë të Etleva Laros si sipërmarrëse është fakti se ajo i shtoi biznesit shqiptar një subjekt biznesi me një impakt shumë të madh social. Mjafton të kujtojmë se të dyja kompanitë e saj arrijnë të punësojnë rreth 1000 vetë. Tek ky tregues, tek ky kontribut social, tek filozofia ndryshe e funksionimit të kompanisë ProDyn, filozofi kjo e bazuar në vlerat njerëzore, pikërisht këtu shfaqet edhe madhështia e Laros në fushën e biznesit. Biznesi shqiptar duket i kalcifikuar, sa i takon aktorëve kryesorë të tij. Mirëpo dalja në skene e personazheve si Etleva Garo tregon se për të bërë biznes nuk është asnjëherë vonë. Suksesi i deritanishëm i saj vërteton ndërkohë edhe tezën tjetër se njerëz të zotë që të jenë keq, ka pak shanse të ketë në një sistem ekonomik që bazohet në inisiativën e lirë.

Dhe nuk bëhet fjalë për një sukses të lehtë, një sukses të arritur në saj të aftësisë për të shfrytëzuar ndonjë konjukturë të përshtatshme. Pasi, industria e këpucëve, ka problemet e saj, ky më kryesoret janë mosdisbursimi në kohë i TVSH dhe kursi i këmbimit. Mirëpo domosdoshmëria për të qenë korrekt e për të ndërtuar realitete afatgjata bashkëpunimi ka bërë që boshllëqet e krijuara nga mungesa e korrektësisë së shtetit, Etleva Laro ti përmbyllë nëpërmjet burimeve të tjera alternative. Kryesorja për të është të jetë “gjermane” në biznes.

 

Sa përgjegjës është biznesi shqiptar për emigrimin?

 

Shpëtim Luku

Refreni më i shpeshtë që degjoj në takimet e mia me biznesmenë të ndryshëm është ankesa e tyre për mungesë të fuqisë punëtore, e sidomos të punëtorëve të kualifikuar. Dhe shumica e tyre përcaktojnë si “diagnozë” kryesore të këtij deficit punonjësish, emigrimin e popullsisë me ritme frenetike. Konstatimi është i drejtë. Ethet e emigrimit kanë përfshirë një spektër të gjërë të shoqërisë shqiptare, jo vetëm ata që kanë ctë hanë, sikurse thotë pareshtur një pjesë e politikanëve të vendit, por edhe të asaj pjese të popullsisë, që në kushtet e e të qënit një vend i hapur, kërkon e pretendon më tepër se sa “buka e gojës”. Vetë  kontradikta për të cilën ankohen më së shumti biznesmenë të ndryshëm të vendit, midis ofertës së tyre për punë dhe mungesës e kontigjentit të njerëzve, e konfirmon faktin që ata që dëshirojnë të largohen nga vendi janë të status të larmishëm shoqëror. Mirëpo, teksa ballafaqohesh me një ankesë të tillë të përsëritur shpesh prej biznesit, natyrshëm lind pyetja: po vetë bizesi shqiptar, sa përgjegjesë është për përmasat shqetësuese që ka marrë fenomeni i emigrimit? Sigurisht, një diskutim i tillë ka qenë i pranishëm me biznesmenë të ndryshëm të mirënjohur të vendit dhe shumica e tyre e pranojnë që biznesi shqiptar ka edhe ai peshën e tij të fajit në këtë “arratisje shqiptarësh” prej vendit të tyre. Ne raport me punëmarrësit, biznesi shqiptar si punëdhënës e ka konkretizuar mekatin e tij në dy aspekte. E para, deri para pak vitesh dominonte puna e zezë. Pra mjaft punonjës punonin ose 100 për qind në të zezë, ose pjesërisht, dmth me paga minimale të deklaruara. Kjo mënyrë të vepruari për vite e vite me radhë, tendenca për të rritur fitimet edhe nëpërmjet gllabërimit të atyre pagesave që në fakt duheshin paguar për punonjësit në adresë të sigurimeve shoqërore, ka krijuar sot një “bombe sociale” , e cila pritet të shpërthejë në një të ardhme të afërt. Aktuaisht ka me mijëra e mijëra persona, të cilët duke punuar prej hallit në të zezë, nuk arrijnë të përmbushin kushtin e kontributit të viteve të punës, ndërkohë, që ky kusht vjen duke u zgjatur. Me pak fjalë, duke rendur pas fitimeve si qëllim në vetëvete, duke futur në xhep edhe atë që nuk iu takojnë, biznesi shqiptar, nëpërmjet biznesmenëve problematikë të tij dhe zyrtarëve publikë të korruptuar, ka prodhuar një kategori fatkeqësh, të cilët sot shikojnë ndoshta si mundësi të kapjes së kohës së humbur(sa cmund të kapet) emigrimin jashtë vendit.

Kurse aspekti i dytë, ai që dëshmon për një kalim të biznesit shqiptar  tashmë në një fazë të re, por me qëllimin e vjetër, fitimin sa më shumë të jetë e mundur është puna e paguar keq. Ky nuk është thjesht perceptim, por një realitet, i cili konfirmohet nga një statistikë e thjeshtë që është paga mesatare. Në vitin 2018, paga mesatare e sektorit publik ishte 63 mijë lekë, kurse në sektorin privat paga mesatare ishte 47 mijë lekë. Ka ndodhur pra një metamorfozë fare e padëshiruar për vendin. Ndërsa në fillimet e sistemit të ri ekonomik tendenca ishte të lije punën e keqpaguar të shtetit, për ta kaluar në privat, tashmë sektori public rezulton në tërësi më joshës se sa private. Padyshim, që në larminë e biznesit shqiptar ka mjaft kompani të konsoliduara, që kanë një vetëdije të madhe për rëndësinë e punonjesve të tyre si një asset i vyer, ka kompani fryt i investimeve të huaja, të cilat respektojnë të drejtat e punonjësve deri në detaje, por kjo nuk e eleminon dot “fotografinë” jo të mirë që ka biznesi shqiptar në tërësi në rapor me marrëdhëniet me punonjësit, me përgjegjësinë sociale të tij.

Ne panoramën e biznesit shqiptar ka kompani tejet të konsoliduara që arrijnë të kenë një fitim prej 5-6 milionë euro në vit, ndërkohë që në gjirin e tij ka punonjës të diplomuar, të cilët paguhen me 30 mijë lekë të reja në muaj. Cfarë kuptimi ka kjo mënyrë të vepruari? Sigurisht, që për ta egziston justifkimi dhe arsyetimi e akordimit të këtyre pagave të ulta, mirëpo kjo të heq automatikisht të drejtën të ankohesh më pas se pse nuk gjen fuqi punëtore, atëhere kur duhet. Kjo të kthen në protagonist të krijimit të kontigjenteve të njerëzve të palumtur, të pakënaqur, të cilët rrijnë e meditojnë dhe shohin si zgjidhje emigrimin. Në fund të fundit, ai konkluzioni fatalist që përmenden shpesh poshtë e lart si “sbehet ky vend” apo “e vetmja rrugë që ka ngelur është ikja” ka për kontribues edhe biznesin shqiptar. Një nga biznesmenët e mirënjohur të vendit e pranoi se e vetmja rrugë për reduktimin e kontradiktës mes kërkesës për punonjës dhe gjetjes së tyre është rritja e pagave. Dhe ky hap duhet ndërmarrë sa më parë të jetë e mundur, në raport me efektivitetin e kompanive.

Ilir Xhani, kur suksesi ne Shqiperi “parafabrikohet” ne Itali

 

Shpetim Luku

Cdo njeri e ka të pashmangshme që në një periudhë të caktuar kohe, të kthejë kokën pas për të shikuar dhe analizuar rrugën që ka përshkuar. Në varësi të rezultatit e konkluzionit lindin edhe ndjesitë përkatëse. Dy vëllezërit biznesmenë, Ilir dhe Muharrem Xhani, ortakë dhe bashkëdrejtues të kompanisë së prodhimeve parafabrikat I.XH.E.M sigurisht që nuk mund të bëjnë përjashtim nga kjo “ligjësi”. Por ata duhet të ndjehen të realizuar e të kënaqur për të paktën dy vendime të rëndësishme që kanë marrë në jetën e tyre. Janë nga ato vendime që kanë një impakt të madh, janë nga ato vendime që kanë trajtën e një investimi në jetën e njeriut. I pari lidhet me vitin 1991, vit kur Ilir Xhani vendosi të lerë Durrësin, për tu zhvendosur në Itali, kurse i vëllai do ti bashkohej disa vite më vonë. Zhvendosja në një vend të ri , ballafaqimi me një kulturë të re, me një sistem të ri ekonomik e me rregulla  të reja i dha mundësinë Ilir Xhanit që të marrë “leksionet” e duhura në jetë për mënyrën si duhet kërkuar suksesi, si duhet projektuar e realizuar ai. Sepse i riu ambicioz nuk mund të pajtohej thjesht me jetën rutinore të një emigranti, por kërkonte të ndërtonte perspektiva të reja. Dhe atë ndryshim të rëndësishëm, atë metamorfozë të dëshiruar nga shumëkush, por  të arritshme nga pakkush, ai e bëri realitet. U transformua nga punëtor në impreditor në industrinë e prodhimeve të elementëve parafabrikat të vlefshme për ndërtimin e kapanoneve industrialë në Itali. Dhe jo një biznesmen dosido, por në një biznesmen, që thuajse cdo vit listohej tek më të mirët e rajonit ku jetonte e ushtronte aktivitet. Një biznesmen i njohur e i respektuar i zonës. Një biznesmen i vlerësuar e i admiruar si një person korrekt, serioz dhe i suksesshëm. Me “rutinën” e suksesit vëllezërit Xhani vazhduan deri nga viti 2008, vit kur ekonomia italiane filloi të japë sinjalet e para se jo gjithcka shkon apo do të shkojë mire në të ardhmen. Ishte pra koha e meditimit dhe analizës rreth situatës dhe nevojës për marrjen e një vendimi tjetër të rëndësishëm. Mirëpo këtë herë edhe më të vështirë sepse tashmë alternativat nuk ishin dy, por tre. Mund të vazhdohej të rrihej në Itali e të përballeshin me problemet, që sikurse e tregoi më pas koha, do të ishin të shumta. Mund të transferoheshin si sipërmarrës në Rumani, kundrejt një granti prej 3 milion eurosh që vëllezërve Xhani iu akordohej si sipërmarrës të suksesshëm në Itali, me kusht që këtë grant ta investonin pra në Rumani ose Bullgari si dy vendet më të prapambetura të BE-së. Por pse jo, mund të ktheheshin e të kontribuonin për vendin e tyre. Përfundimisht të dy vëllezërit preferuan të kthehen në Shqipëri në vitin 2008, por tashmë të “armatosur” me ide, me eksperiencë profesionale, me eksperiencë biznesi, me besim në vetëvete, me qartësi mendimi. Dhe nuk vonuan dhe themeluan dy kompani: kompaninë e prodhimit të elementëve parafabrikat IXHEM dhe IXHEM Projekt. Ngritën një fabrikë model, kundrejt një investimi të rëndësishëm prej mbi 5 milione eurosh, e pajisën me teknologjinë bashkëkohore italiane dhe filluan ti ofrojnë tregut shqiptar një gamë të gjërë produktesh shumë serioze e cilësore. Shumëkujt mund ti ketë bërë përshtypje një tendencë e qartë për të përdorur sisteme pafabrikat në objekte prodhimi e shërbimi, në qendra tregtare, në objekte magazinimi apo edhe objekte banimi e mure rrethues.  Janë ndërtime shumë estetike, por njëkohësisht edhe me shumë avantazhe karshi ndërtimit në forma të tjera. Janë të leverdisshme në kosto, projekti përfundon në një kohë të shkurtër, nuk ka impakt negative mjedisor, lejon riparime etj. Dhe merita kryesore, pse këto ndërtime kaq cilësore për përhapen në mënyrë massive, duke krijuar tashmë trend, i përket kompanisë IXHEM. Kësaj kompanie, e cila edhe pse është themeluar në vitin 2008, praktikisht punë ka filluar disa vite më vonë, duke marrë statusin e liderit të këtij tregu. Sepse IXHEM nuk bën vetëm zbatim projektesh, por edhe harton ato, në varësi të kërkesës së klientit. Janë mbi 100 mijë metra katror objekte të ndërtuar me sistemet parafabrikat të IXHEM-it, përgjatë viteve që ajo ka ushtruar aktivitetin e saj, ku disa prej tyre mund të përmendim: objektet e tregtimit dhe servisit të makinave të Volvos, Mektrin, Renault Truck, Fital, Endi sh.p.k, IMI Farma, Medicamenta, Salillari etj. Veprimtaria e IXHEM ka ardhur gjithnjë në rritje dhe këtë e tregojnë më së miri edhe dy statistikat bazë që evidentojnë performancën e saj gjatë vitit 2018. Gjatë këtij viti, kompania regjistroi një volum aktiviteti në masën e 1.125 milionë lekë dhe një fitim para tatimit prej 308 milionë lekë. Krahasuar me një vit më parë, kur kompania regjistroi një xhiro prej rreth 450 milion lekë,  rritja është impresionuese. Është një ritëm rritjeje që nuk e ka ndoshta asnjë kompani tjetër me natyrë prodhuese sikurse është IXHEM. Po kështu, i përmirësuar mjaft është edhe fitimi.

Po bëhen disa vite që vëllezërit durrsakë Xhani kontribuojnë nëpërmjet biznesit të tyre edhe në zhvillimin e përgjithshëm. Ndonëse janë vite ku janë përballur edhe me vështirësi përgjatë ushtrimit të aktivitetit, asnjëherë nuk janë ndjerë të dyzuar mbi saktësinë e vendimit që morën për tu kthyer ne vëndin e tyre. Por  vlerësojnë me realizëm të tashmen, shohin me optimizëm të ardhmen, identifikojnë perspektiva të reja, gjithnjë e më të mira për kompanitë e tyre. Dhe koha do të vazhdojë tu japë të drejtë, pasi njerëzit e zotë, korrektë e komunikues të mirë, janë të “dënuar” të shoqërohen nga suksesi në vazhdimësi.

 

Informaliteti i brendshëm e dëmtoi, eksporti e shpëtoi

 

 

Shpëtim Luku

Të 3 milionë shqiptarët rezultojnë se pijnë mesatarisht cdo vit secili sasi pijesh alkolike dhe rakije që maten me gramë.  Nuk është e rëndësishme të thuhet nëse kjo sasi konsumi është e madhe apo e vogël, por ajo që është më e rëndësishmja ka të bëjë me faktin nëse kjo sasi e deklaruar si biznes zyrtar në organet kompetente të shtetit është e vërtetë apo jo. Pra nëse ky është tregu real shqiptar i pijeve alkolike apo jo? Pasi pikëpyetjet që ngrihen dhe që e vënë në dyshim të thellë madhësinë e këtij tregu nuk lidhen me ndonjë statistikë të dhënë nga institucionet shtetërore rreth konsumit real, por me kryqëzimin e të dhënave të marra nga drejtime të ndryshme. Pra me të dhënat e Drejtorisë së Përgjithshme të Doganave dhe atyre të Drejtorisë së Përgjithshme të Tatimeve. Tek institucioni i parë sigurohen të dhëna që tregojnë importin e “lëndës së parë” për industrinë e pijeve alkolike, që është rrushi, kurse në të dytën, të dhëna që raportojnë konfigurimin e tregut mbi bazën e produktit të gatshëm. Dhe ja cfarë rezulton nga ky krahasim shifrash? Rezulton pra që sasia e konsumuar prej shqiptarëve të pijeve alkolike dhe rakisë matet me pak qindra gramë, ndërkohë që e vërteta është ndryshe. Sasia e konsumuar është shumë e shumë herë më e madhe, mirëpo këto produkte prodhohen e tregtohen në masën 95 për qind të tyre në mënyrë artizanale dhe ilegale. Janë bërë disa përpjekje nga ana i institucioneve shtetërore, nga ana e Ministrisë së Financave për të futur nën juridiksionin e administratës fiskale këta lloj prodhuesish, mirëpo përfundimisht duket se shteti ka ngritur duart lart, duke u dorëzuar përballë informalitetit të këtij sektori.

Një mal me rreziqe e kosto

Një biznes kaq delikat, që lidhet me sigurinë e jetës së njerëzve, nuk mund të jetë kurrsesi kaq i shpartalluar. Nëse është i tillë aktualisht, askush nuk mund të garantojë për “reaksionet” që shkakton  konsumi i produkteve të prodhuara në mënyrë ilegale. Ka shumë përvoja të hidhura ku konsumi i produkteve alkolike është bërë shkak i ngjarjeve tragjike, mirëpo nuk ka pse të pritet që patjetër duhet të ketë ngjarje ekstreme për të kthyer vëmëndjen e bërë kujdesin e duhur kundrejt këtij tregu. Nga ana tjetër, jo pak humbet edhe vetë buxheti i shtetit. Janë miliona dollarë, që përfaqësojnë paratë që ai duhet ti arkëtonte për llogari të tij, por që në fakt nuk i merr vetëm pse tregu funksionon në këtë mënyrë. Dhe nuk janë pak para po të kujtojmë se sikundër në tregun e pijeve alkolike, shuma të tilla humbasin edhe në tregje të tjera, cka bën që sasia e paarkëtuar të arrijë shumë të konsiderueshme, Nga ato për të cilat negociohet me vite me institucione ndërkombëtare.

Por të humbur janë edhe operatorët ligjorë të këtij tregu. Ata që  nga kjo mënyrë e pandershme konkurimi iu kthehet dizavantazh shumë të madh korrektesa fiskale. Ata që investimet e tyre i kanë realizuar mbi përfytyrimin e një ekonomie ligjore e të formalizuar. Ata që nëpër kantinat e fabrikat e tyre kanë dhjetra punëtore. Ata që nëpërmjet produkteve të marketuara janë përgjegjës para ligjit e konsumatorit. Pra, ata persona që normalisht kërkojnë avokatinë dhe bashkëpunimin e shtetit, por që deri tani këto nuk po duken.

Kantina e pijeve alkolike, “Aquila Liquori” është më e madhja në vend. Duke investuar në mënyrë të vazhdueshme për garantimin e produkteve cilësore dhe rritjen e kapaciteteve prodhuese, ajo ka mundur që jo vetëm të plotësojë nevojat e vendit, sikur ky sektor të ishte i formalizuar, por edhe më tej. Mirëpo, nëse sa i takon ecurisë së tregut të brendshëm, pritshmëritë e kompanisë nuk janë realizuar-nga faktorë që nuk varen prej saj-ajo e ka kompensuar këtë me eksportin. Nevoja për të siguruar tregje të reja ka bërë të mundur që “Aquila Liquori” të kthehet në një kompani protagoniste në eksport, duke prodhuar Whisky, Brandy dhe Gin për tregjet e Francës, Gjermanisë, Italisë, Britanisë dhe Kinës. Vetëm gjatë vitit 2018, eksportet e kësaj kompanie kapën kuotën e mbi 7 milionë eurove. Kontratat e lidhura në afatgjatë prej saj, i forcojnë ndjeshëm perspektivën kësaj kompanie, e shmangin atë nga varësia e një tregu që nuk ka asnjë rregull e nuk respekton asnjë ligj brenda territorit të Shqipërisë, por demonstron edhe një shembull se kur një kompani prodhon produkte cilësore dhe nëpërmjet tyre e ka aftësinë konkuruese edhe në tregjet ndërkombëtarë, atëhere ajo ndjehet mëse e sigurtë. Aj0 cfarë kanë realizuar pronarët e Aquila-s është një nga shembujt më të mirë që tregon rrugën që duhet të ndjekin pronarë të tjerë biznesesh, të cilët ankohen për madhësinë e tregut shqiptar. Pa eksport, ditë më të këqija do të vijnë.

Kurum rifiton shkëlqimin

 

Shpetim Luku

Rasti i kompanisë Kurum International është unik në realitetin e biznesit shqiptar. Jo më tepër sa i takon natyrës së aktivitetit në fushën e metalurgjisë, se sa ajo cfarë ngjau me këtë kompani, mënyra si u veprua dhe stadi ku ka arritur sot. Në  përceptimin e qytetarëve të zakonshëm, Kurum International mund të jetë një kompani e falimentuar. Sepse këtu mund të ketë mbetur “Ora” e tyre. Tek lajmet dhe buja që provokoi vendimi i para disa viteve i pronarit turk të Kurum-it për të shpallur falimentin. Ndonëse një veprim i tillë është mëse i zakonshëm në ekonomitë e vendeve të ndryshme, në Shqipëri falimentimi është baraz me dorëzim, është i barabartë me “vdekjen” e kompanisë apo një biznesi të caktuar. Kurse në rastin e Kurum-it, ish-drejtuesit turq patën arsye ekonomike dhe ligjore që e shpallën falimentin. Rruga që ndoqën ishte pikërisht ajo që parashikonte edhe ligji për kompani që ndodhen në situate të tilla, sikurse u ndodh Kurum-i. Patën gjithashtu edhe qëllimin për te ndryshuar formën e administrimit e menaxhimit të kompanisë, në mënyrë që asaj ti jepeshin shanset e ringjalljes. Kështu, ata shkuan në Gjykatë, ku parashtruan me transparencë, momentin e keq që po përjetonte kompania. Ndërkohë, Gjykata nga ana e saj, bëri veprimet që imponon procedura ligjore në të tilla situata dhe Kurum kaloi nën administrim të deleguar. Këtu fillon edhe ana më interesante e historisë. Brenda pak vitesh, nën këtë formë organizimi, Kurum filloi të përmirësojë performancën e tij, duke arritur jo vetëm nivelet më të mira, që nga viti 1998, vit kur edhe u themelua ajo, por të kapë castet kulmore. Pa asnjë lloj ngurimi mund të thuhet se viti 2018, ishte viti me performancën më të mirë të Kurum-it. Me një xhiro aktiviteti prej afro 30 miliardë lekë, Kompania ishte e 7-ta ndër kompanitë më të mëdha të Shqipërisë. Krahasuar me një vit më parë, regjistroi një rritje të ndjeshme të volumeve të prodhimit dhe shitjes së produkteve të saj. Jo vetëm nga ana sasiore, por edhe sa i takon rentabilitetit, përmirësimi ishte i ndjeshëm. Sepse për vitin 2018, Kurum regjistroi një fitim prej 1.3 miliardë lekësh, një fitim ky i paarritur më parë prej saj.

Edhe sa i takon këtij treguesi, kompania u rendit në “katet” e para të renditjes sipas fitimit, konkretisht në vendin e 18. I krahasuar me fitimin prej 320 milionë lekësh, arritur një vit më parë, duket qartë pra ndryshimi dhe përmirësimi në vitin 2018.

Si një kompani, e cila prodhon produkte, të cilat shfrytëzohen për sektorin e ndërtimit, atëhere është e kuptueshme se veprimtaria e tij duhet të ndikohej patjetër prej tkurrjes së ndërtimit. Kërksesa e brendshme konsumatore ka rënë. Por Kurum, si edhe disa kompani të tjera shqiptare e kanë celësin e përmirësimit të performancës së tyre tek eksporti.

Këtu ka buruar fuqia e Kurum-it, këtu është edhe bazamenti i veprimtarisë së tij. Sepse po të ishte vetëm për tregun shqiptar, Kurum duhet të punonte me 20-30 për qind të kapacitetit të tij. Mirëpo sasi shumë të mëdha të prodhimeve të tij janë destinuar në eksport. Me rreth 20 miliardë lekë eksporte gjatë vitit 2018, Kurum ishte eksportuesi numur 2, pas kompanisë koncensionare të naftës, Bankers Petroleum. Sasitë e eksportit janë rritur ndjeshëm edhe krahasuar me një vit më parë, cka do të thotë se kjo është pika më e fortë e saj. Kjo mund të ketë ardhur mbase edhe nga përmirësimi i konjukturave ndërkombëtare të produkteve të hekurit, por e rëndësishme është pra, që Kurum International ka patur një vit shumë të mirë.

Po kështu, Kurum jo vetëm që ka rikthyer në punë pjesën më të madhe të punonjësve të saj, rreth 500 vetë, por edhe e rriti në 522, vitin 2018, gjë që tregon se përmirësimi i veprimtarisë së saj, po sjell edhe forcimin e impaktit social të saj. Vjet thamë se nëse ajo arrin të përformojë edhe në vitet në vazhdim në këto nivele, atëhere nga ana e drejtuesve aktualë të kompanisë është përllogaritur që në një hark kohor prej 7 vitesh të gjitha detyrimet do të jenë përmbyllur. Kjo bëhet akoma më e sigurtë, po qe se përmirësimi i veprimtarisë së Kurum nga njëri vit në tjetrin bëhet me këto ritme. Nëse deri tani mund të thuhet se Kurum është i “falimentuari” i ringjallur, shumë shpejt ai do përcaktohet si i “falimentuari”, i shëruar plotësisht. Sepse ai ka rifituar shkëlqimin e dikurshëm

Luca Busi: “Coca-Cola-n e rrisin risitë”

 

Shpetim Luku

Edhe pse kanë kaluar mbi 25 vite, Luca Busi, sot President i kompanisë Coca-Cola Bottlling Shqipëria”, e mban mend mirë momentin, kur nëna e tij Znj.Cristina Busi Ferruzzi dhe xhaxhai i tij, Franco, u mblodhën të gjithë së bashku për të diskutuar e për të marrë një vendim të rëndësishëm. I ishte dhënë e drejta e investimit dhe veprimit në Shqipëri për të përfaqësuar shumëkombëshen e mirënjohur “Coca-Cola”, në vendin më të varfër të Europës, i cili kishte shumë pak kohë që kishte dalë nga diktatura dhe izolimi. Dhe vendimin për ta konkretizuar këtë propozim e morën brenda një kohe të shkurtër. Siç kujton sot, Luca Busi, atëhere vetëm 22 vjec, “ne u mblodhem të 3, nëna ime Cristina Busi Ferruzzi, xhaxhai Franco Busi dhe unë dhe pas një diskutimi të shkurtër konkluduam se ajo që duhet të bëjmë është të realizojmë investimin”. Dhe kështu, falë investimit të familjes Busi, “Coca-Cola Bottling Shqipëria” u bë një ndër investimet e para të huaja, pas 50 vitesh izolim, hapin e së cilës do ta ndiqnin më pas edhe të tjerë.  “Coca-Cola” u bë pionierja e investimeve të huaja në Shqipëri dhe përçuesja e mesazhit se Shqipëria përbën një ambient të mirë për të investuar. U ndërtua në 83 ditë, kundrejt një investimi prej 12 milionë dollarësh dhe kishte rreth 20 punonjës. Ndërkohë që investime të tjera të konsiderueshme janë bërë në mënyrë sistematike, duke e kaluar shifrën e mbi 50 milionë eurove në total.

Për Drejtuesit e kompanisë “Coca-Cola Bottling Shqipëria” Sh.p.k., çdo vit është një angazhim, drejt një sfide tjetër, më të madhe, më me shumë përgjegjësi. Çdo vit planifikohen inovacione për tregun duke i ofruar kështu më shumë zhvillim për vendin, më shumë bashkëpunime me partnerë lokal, më shumë mundësi për konsumatorët, e pa dyshim, më shumë suksese për kompaninë.

Gjate vitit 2018, drejtuesve te “Coca- Cola”-s iu permiresua ndjeshem humori. Dhe me shumë të drejtë. Sepse u mendua se viti 2017 do të ishte edhe viti më i mirë në jetën 25 vjecare të kompanisë në Shqipëri, pasi volumi i aktivitetit të saj ishte më i madhi i regjistruar ndonjëherë. Por me sa duket, “Coca Cola Bottling Shqipëria”  ka hyrë tashmë në një fazë të re rritjeje dhe këtë e dëshmon më së miri ecuria gjatë vitit 2018. Sepse tashmë është e drejtë dhe e saktë të thuhet se përfomanca e realizuar gjatë vitit 2018 ishte më e mira e realizuar ndonjëherë më parë nga kjo kompani. Me mbi 3.9 miliardë lekë xhiro e realizuar, kjo kompani arriti të tejkaloi rekordin e saj personal të një viti më parë, duke shënuar një rritje prej afro 9 për qind. Dhe duke u renditur kështu në vendin e 66 ndër kompanitë më të mëdha të Shqipërisë për vitin 2018.  Por ajo që përligj plotësisht kënaqësinë dhe krenarinë e të gjithë personave që e kanë lidhur aktivitetin e tyre jetësor e profesional me “Coca Cola Bottling Shqipëria” është përmirësimi i ndjeshëm i performancës sa i takon fitimit të realizuar. Me mbi 589 milionë lekë fitim të siguruar gjatë vitit të shkuar, “Coca Cola Bottling Shqipëria” arriti të renditet në vendin e 42 ndër kompanitë më të suksesshme të vendit tonë. Ajo cka është më e rendësishme pra, lidhet me faktin se krahasuar me një vit më parë, ky tregues shumë domethënës i efektivitetit të një kompanie paraqitet mjaft i përmirësuar, me një rritje prej afro 28 për qind. Xhiro dhe fitimi i realizuar gjatë vitit 2018, janë dy tregues sinjifikativë që  “saldojnë” faktin se “Coca Cola Bottling Shqipëria” vazhdon të shkruajë cdo vit kapitujt e një historie suksesi të saj. Një histori suksesi që ka nisur në vitin, tashmë të largët 1994, kur ajo ishte një nga pionierët e parë të investimeve të huaja në Shqipëri. Dhe cdo sukses i arritur ka shpjegimin e tij, ka faktorët që kanë përcaktuar atë, ka celësin e tij. Dhe këtë e shpjegon më së miri Presidenti i “Coca Cola Bottling Shqipëria”, Luca Busi, i cili thotë se “faktorët e rritjes së vazhdueshme kanë qenë risitë në paketat innovative në shijet e ndryshme të Coca Cola Zero si dhe linjës së pijës Fanta, gjithashtu rezultatet e shkëlqyera të linjës së plotë të lëngjeve “Cappy” dhe suksesi i të gjitha formateve “të vogla” nga formati 0.5 Litra PET në ato akoma më të vogla”.

Shihet qartë pra, nga ajo që thotë z. Busi, se veprimtaria e “Coca-Cola”-s në Shqipëri është në një modifikim dhe  përmirësim të vazhdueshëm, duke iu përshtatur në mënyrë koherente kërkesave të klientit.

Më tej z. Busi vazhdon shpjegimin e tij, duke i referuar faktorëve të tjerë, që sipas tij janë “temperaturat e sezonit, cka i kanë bërë akoma më të kërkuara produktet e “Coca Cola”-s, rritja e niveli të zhvillimit tustik dhe prurjet e mëdha të turistëve dhe vizitorëve në Shqipëri”.

Është e vërtetë se rritja e numrit të turistëve është në vetëvete shtim i tregut potencial konsumator, por  në rastin e “Coca Cola”-s ata kthehen në kosumatorë realë, pasi bëhet fjalë për një kategori njerëzish të mësuar e ambientuar me shijen dhe cilësinë e produkteve të një shoqërie shumëkombeshë, që funksionon anekënd globit.

Luca Busi nuk harron të evidentojë si një nga faktorët kryesorë të suksesit të kompanisë që drejton “punën e shkëlqyer të organizatës për shpërndarjen e produkteve në treg dhe ekzekutimin e Planeve”, ndërkohë që jo më pak e rëndësishme për të është edhe  realizimi i punëve me shumë shumë “zemër” e pasion, që vetëm ne të “Coca Cola”-s e kemi e që bëjmë diferencë të madhe-thotë ai.

Por duke qenë se përmirësimi më i madh i aktivitetit të Coca Cola”s në Shqipëri ka ardhur në treguesit e efektivitetit, Luca Busi nënvizon faktin se i është kushtuar shumë rëndësi dhe vëmëndje balancës së kostove, cfarë ka sjellë që rentabiliteti i kompanisë të rritet më tej.

Por a e ka arritur “Coca -Cola Bottling Shqipëria” kulmin e saj në Shqipëri?

Viti 2019 do të jetë akoma më i mirë për kompaninë dhe Luca Busi është shumë i bindur për këtë sepse, sic thotë ai, “më mjaftojnë vetëm shifrat e 7 mujorit për të konkluduar që do kemi performancë më të mirë se sa ai i 2018”. Dhe optimizmi dhe realizmi i tij shkon në sens të kundërt me atë të mjaft biznesmenëve të tjerë shqiptarë, të cilët nuk parashikojnë “kohë të mirë” për biznesin e tyre, si rrjedhojë e “ikjes së njerëzve, zvogëlimit të tregut konsumator” etj etj. Kurse për Luca Busin dhe kompaninë që drejton duket se do të ketë vetëm ditë me diell, vetëm plane rritjeje, shtim i vëmëndjes edhe në eksport e për rrjedhojë vazhdimësi suksesi.

“Më të Mirët” rrisin performancën

 

Shpetim Luku

Të dashur lexues!

E kemi nisur takimin tonë në vitin 2004, jemi takuar cdo vit që prej asaj kohe dhe ja ku po takohemi sërish, për herë të 16-të, nëpërmjet botimit Kombëtar, “Biznesi Shqiptar: Më të Mirët 2019”. Kur ideuam këtë projekt dhe filluam konkretizimin e tij, e kishim parashikuar se ecuria e tij do të ishte shume e mire. E se do të bënim një rrugë të gjatë me të. Jo vetëm prej faktit se ai është konceptuar si një botim unik, i paimitueshëm-imitimi i idesë është një dukuri që ndodh rëndom në realitetin shqiptar e më gjërë-, por sepse ishim zotuar që, duke ndjekur një metodikë profesionale pune, do ti garantonim Botimit objektivitetin e tij. Fakti që tashme ky Botim mbushi 16 vite që realizohet, vërteton më së miri respektimin prej nesh të “vijave të bardha” të profesionit.

Nga ajo cfarë kemi parë e kemi analizuar me treguesit e vitit 2018, konstatojmë me kënaqësi se performanca e “ më të mirëve” është përmirësuar, krahasuar me një vit më parë. Kështu, 200 kompanitë më të mëdha shqiptare realizuan gjatë vitit një total xhiroje biznesi prej 8.5 miliardë euro dhe ky tregues paraqitet i rritur ndjeshëm, krahasuar me një vit më parë, kur xhiro ishte 7 miliardë euro. Po kështu, 200 kompanitë më të suksesshme realizuan një fitim total prej rreth 890 milionë euro, ndërkohë që ky tregues një vit më parë ishte 735 milionë euro. Shumë domethënës është edhe përmirësimi i treguesit të eksportit. 100 kompanitë më të mëdha eksportuese shqiptare realizuan një total eksporti prej 1.3 miliardë euro, ndërkohë që vitin paraardhës kontributi i tyre në eksport ishte 726 milionë euro.

Jemi gjithashtu të lumtur, teksa konstatojmë se mjaft subjekte, të cilat ishin në mënyrë sistematike pjesëtare të listës së më të mëdhenjve, ose më të suksesshmëve janë larguar prej saj, si rrjedhojë e vendimit që mori qeveria shqiptare për mbylljen e tyre. E kemi fjalën pra, për kompanitë që kishin si natyrë aktiviteti organizimin e lojërave të fatit, por që suksesi i tyre nuk krijonte një ndjesi të mirë kur bëje një bilanc të kostove sociale me të cilat, shoqërohej suksesi i tyre. Ashtu sikurse jemi të lumtur edhe për mjaft hyrje të reja që janë biznese me vlerë dhe me impact në eknominë dhe shoqërinë shqiptare.

Libri vazhdon ti përmbahet traditës së krijuar sa i takon formës dhe përmbajtjes së tij. Në të do të gjeni të dhëna të detajuara për mjaft kompani shqiptare e të huaja, do të keni mundësinë të krijoni një ide më të qartë për fizionominë e biznesit shqiptar në tërësi, nëpërmjet të dhënave krijohet mundësia e gjykimit për mjaft subjekte ekonomikë, mund të krahasohen ato edhe me subjekte të rajonit që kanë të njëjtën natyrë aktiviteti etj.

Në Botimin e sivjetëm kemi sërish të dhëna krahasuese nga vendet e rajonit, si nga Serbia, Slovenia, Kroacia, Bosje Hercegovina, Maqedonia, të dhëna këto që shërbejnë për të krijuar një ide mbi nivelin ku ndodhet biznesi shqiptar në raport me analogët e tij. Sikurse cdo vit, kemi bërë përpjekje për të siguruar të dhëna edhe nga Kosova, cka do ta bënte akoma më të plotë tablonë. Mirëpo për shkak të një ligji absurd, që i konsideron të dhëna të tilla si mbrojtje e koefidencialitetit të kompanive, nuk eshtë bërë e mundur bërë të mundur. Sidoqoftë, e rëndësishme është që performance e më të mirëve ka ardhur në përmirësim.

E shfrytëzojmë sërish rastin për tiu drejtuar një falenderim të përzemërt të gjitha institucioneve shtetërore bashkëpunuese, të cilët ndihmuan në realizimin e këtij botimi

Magjistari i fitimit

 

Shpetim Luku

E ka patur dhe e ka idhull e model frymëzimi, por tashmë ai fare mirë mund të konsiderohet si një Warren Buffet shqiptar. Është një investitor i fuqishëm, është një folës i mirë në public, ndonëse nuk preferon të dalë shumë, e po kështu ka filluar të hedhë edhe hapat e para në filantropi. Për shumë kënd ai është një njeri që ka prekur qiellin, një person që ka korrur suksesin e jashtëzakonshëm në kuptimin më të mirëfilltë e më preciz të fjalës. Për shumë e shumë shqiptare ai është personi që ka bërë realitet një endërr të pamundur për tu realizuar, një njeri që ka pësuar transformimin e jashtëzakonshëm, nga një student i dikurshëm me studime të lëna në mes, për të marrë rrugën e emigrimit, në një biznesmen i përmasave shumë të mëdha. Por si për të vërtetuar se pluralizmi përmban e përmbledh cdo lloj ideje e opinion, për dikë ai është edhe sinonimi i oligarkut, pavarësisht nëse është i vërtetë ky përcaktim për të apo jo. Mirëpo ajo që duhet pranuar pa asnjë diskutim, ajo që konfirmojnë shifrat përtej cdo lloj interpretimi është se Samir Mane përfaqëson një “magjistar” të vërtetë te menaxhimit e fitimit. Grupi “Balfin” që ai ka themeluar e drejton, e ushtron aktivitetin e tij në një mori sektorësh. E ushtron aktivitetin gjithashtu edhe në vende të tjera, përvec Shqipërisë. Po të rrijmë e të numurojmë aktivitetet e tij, do të duhen disa minuta. Aktivitetet e tij shtrihen në sektorin minerar, në ndërtimin e fshatrave rezidencialë e turistikë, ndërtimin dhe menaxhimin e qendrave tregtare, tregtinë e elektroshtëpiakeve, tregtinë e produkteve të ndryshme, bujqësinë etj etj. Vetë Samir Mane dikur shprehej se në Shqipëri kishte provuar gjithcka dhe tashmë i mbetej sfida e zhvillimit përtej “mureve” të vendit tonë. Kur flitet për Samir Manen, shumë persona e perceptojnë atë thjesht njeriun më të pasur të Shqipëri. Kjo edhe mund të jetë  e vërtetë, por ajo që është absolutisht e vërtetë, lidhet me faktin se Samir Mane është aktualisht personi që fiton më shumë përgjatë një viti në Shqipëri.  Nga shumë e shumë kompani që ka në përbërje të “Balfin Group”, 6 prej tyre i ka ndër 200 kompanitë më të mëdha të Shqipërisë. Këtë status kanë kompania e përpunimit dhe pasurimit të mineralit të kromit, Albchrome, e cila gjatë vitit 2018 regjistroi një aktivitet në kuotën e 8 miliarde lekëve të reja. Performancë të shkëlqyer kishte edhe Neptun, e cila regjistroi një volum aktiviteti në kuotën e 7.4 miliardë lekëve. Pastaj vjen zinxhiri i supermarketeve Spar me një aktivitet në kuotën e 6.7 miliardë lekëve. E ndjek Mane TCI me 6.3 miliardë lekë Kontribut të rëndësishëm në rezultatin e përgjithshëm të grupit japin edhe BFI Trade dhe Kid Zonë me respektivisht 4 miliardë dhe 2.1 miliardë lekë aktivitet. Dhe po ti shtojmë kësaj shifre edhe ato të TEG-ut dhe QTU-së, që gjithsesi nuk arrijnë ta kapërcejnë pragun, që lejon renditjen tek 200 më të mëdhenjtë, bëhet një total prej afro 36 miliardë lekë vetëm brenda për brenda territorit shqiptar. Mirëpo, sikurse thamë edhe pak më lart, për Samir Manen ka kohë që ka filluar sfida e rritjes jashtë Shqipërisë, cka është konkretizuar me nisma e investime serioze si në uzinën e ferronikelit në Kosovë, në Shkup etj, cka bën që aktiviteti i tij të jetë shumë herë më i madh se sa ai brenda territorit shqiptar.

Por madhësia e biznesit të grupit nuk është ndonjë tregues aq i rëndësishëm e domethënës, krahasuar edhe me të tjerët. Treguesi ku ai ka bërë diferencën reale me biznesmenët shqiptarë e është bërë i krahasueshëm me ata rajonale është fitimi i realizuar nga kompanitë e tij. Nëqoftëse në renditjen e 200 kompanive më të mëdha ai kishte të listuara 6 kompani, tek 200 kompanitë më të suksesshme shqiptare mbi bazën e fitimit të realizuar ai ka të klasifikuara 8 kompani. Le të fillojmë paraqitjen e tyre sipas radhës. Albchrome mbetet edhe sipas këtij treguesi kompania kryesore e Samir Manes me rreth 1.4 miliardë lekë fitim. Dhe nuk duhet harruar se kemi të bëjmë me një kompani të blerë më statusin e një kompanie të falimentuar, por që në saj të një menaxhimi të mirë e investimeve të kryera në të, ajo ka arritur të kthehet kompania më rentabël e tij, cka verifikon edhe saktësinë dhe nuhatjen e tij prej biznesmeni të sprovuar, kur vendosi ta blejë atë nga Decometali.

Mane Tci është kompania e dytë më fitimprurëse e tij. Shumëkush mund habitet me të drejtë e të impresionohet nga reklamat që tregojnë fshatra të bukur turistikë të ndërtuar në Palacë apo në Hamallaj, apo rezidencat “Ambasador”, por statistikat e vërtetojnë akoma më mirë përfilljen e bukurisë së tyre nga blerësit. Sepse ManeTci pra, vetëm gjatë vitit 2018, ka arritur të sigurojë një fitim  prej 1.1 miliardë lekësh.

Por edhe Spar duket se ka arritur të krijojë familjaritet me konsumatorët shqiptarë, përderisa ka arritur të sigurojë një fitim prej 800 milionë lekësh. Tre kompani të tjera, si BFI Trade, TEG dhe KID Zonë kanë siguruar thuajse një fitim të barabartë prej 700 milionë lekësh. Kurse Neptun 500 milionë lekë, për ta mbyllur listën QTU me një fitim modest, krahasuar me “motrat” e saj brenda grupit. Në total vetëm nga këto kompani, Balfin Group ka arritur të fitojë afro 5.5 miliardë lekë gjatë vitit 2018. Ky është një fitim i pazakontë, ndoshta edhe rekord, i parritur kurrë më parë nga ndonjë biznesmen apo grup biznesi nëpërpmet veprimtarisë operative të kompanive që drejton.

Kur e intervistojnë, Mane shpeshherë thotë se në stadin ku ka arritur nuk i bën përshtypje pasuria. Dhe kjo duket plotësisht e vërtetë. Sepse në këtë fazë ku ndodhet ai, me këto rezultate qe ka arritur, ky duket një problem tashmë i tejkaluar. Sfida të vërteta në këto momente për të është zgjerimi dhe rritja e mëtejshme, krijimi i perspektivave të reja, duke eksploruar e konkuruar në tregje të tjera, si dhe përmirësimi i rezultateve të atyre kompanive që ai mendon se nuk i ka brenda objektivave. Dhe nuk do të jetë e largët dita, kur të gjitha kompanitë e tij, të gjitha, të dalin me fitim. Sepse Samir Mane e ka dëshmuar me bollëk që e ka këtë aftësi.

“Heroina e Punes Kapitaliste”

 

Shpetim Luku

Tek një kryqëzim në Lushnje, atje ku ndahen rrugët për në Fier e Berat, ndodhet një ndërtesë, në pamje te parë, mjaft e zakonshme. Nga ato ndërtesa që ka me qindra në Shqipëri.  Por brenda saj zhvillohet një aktivitet i jashtëzakonshëm. Ndërtesa,  pa ndonjë vlerë të madhe si aset është dhënë me qera nga pronari i saj. Kurse ata që e kanë marrë me qera kanë ndërtuar në të një aktivitet me vlera shumë të mëdha për vete, për mjaft fermerë të zonës e pse jo, edhe për bujqësinë në tërësi të zonës së Myzeqesë. Bëhet fjalë për kompaninë Elian-Export, një kompani e themeluar rreth 20 vite më parë, nga një grua e thjeshtë me origjinë nga Kucova, por e martuar dhe e vendosur prej kohësh në Lushnje, Neta Arapi. Një kompani e specializuar për eksportin e perimeve dhe frutave, kur vetëm gjatë vitit 2018 realizoi një eksport në nivelin e 5-6 milionë eurove në vende të tilla si Cekia, Kosova, Kroacia, Sllovenia, Lituania etj. Vlera e eksportit të realizuar në një vit mund të mos jetë  aq impresionuese nga ana sasiore sa të të detyrojë të reagosh uauuuu, por ama puna që bëhet për një rezultat të tillë është tejet e madhe dhe e admirueshme. Mjafton të sjellësh ndërmend që ajo vlerë eksporti është realizuar nga rreth 680 rrugë kamionash të vetë kompanisë. Mjafton të imagjinosh e përfytyrosh ciklin e kësaj pune që përfshin kontaktet dhe “kontratat” me fermerë të ndryshëm,  grumbullimin prej tyre të produkteve, ambalazhimin e tyre, bërjen gati për eksport, transportin e tyre prej mijëra kilometrash në vende të ndryshme e një sërë procesesh të tjera.

Dikur, para viteve 90, egzistonte një titull nderi, ai i Heroit apo Heroinës së Punës Socialiste, i cili akordohej për rezultate të larta të arritura në fushën e ekonomisë, kulturës, revolucionit tekniko-shkencor etj. Nuk mund të them e te shprehem nëse ky titull nderi qe aplikohej ne sistemin e dikurshem ishte i mirëadresuar e i mirëpërdorur, kur iu jepej shoferëve, traktoristëve, montatorëve, novatorëve e racionalizatorëve, të cilët punonit që atëhere për vitet aktuale. Por ajo që mund të thuhet me siguri sot është se Neta Arapi ia ka dhënë vetës titullin e Heroinës së Punës kapitaliste. Me backgroundin e një gruaje, që shumë vite të saj të para 90-ës i ka jetuar si punëtore, ajo tregon se cfarë mund të arrijë njeriu kur është i përkushtuar pas punës, kur punon ditë e natë, në diell e shi, kur sakrifikon për punën dhe suksesin. Kanë kaluar 20 vite, por ajo e mban mend sikur të ketë ndodhur dje, momentin që i ndryshoi jetën, duke i dhënë qartësinë e duhur për të bërë këtë aktivitet që bën sot. Merrej me tregti të fruta perimeve në tregun e Lushnjes, kur një biznesmen malazes i kërkon ti sigurojë një kamion me shalqin. Neta e mban frymen në Divjake dhe e realizon me sukses porosinë që mori kundrejt një shpërblimi, i cili e bën të qeshë sot kur e kujton. “E pyeta biznesmenin biznesmenin malazez nëse i pëlqeu malli që i gjeta dhe ai mu përgjigj në mënyrë pohuese, duke më porositur edhe kamionë të tjerë”-tregon Neta.

“Me vjen mirë, megjithëse më ke paguar si grua, ndonëse kam punuar sa  dy burra”-i ka thënë më tej ajo.

Por sot, këtyre kujtimeve Neta i kthehet e e iu referohet vetëm me humor, sepse ajo është e vetëdijshme se përfitimi  ishte i madh. Aty mori rrugë biznesi i saj i eksportit të frutave e perimeve. Aty filloi ndryshimi i saj i madh, nga një shitëse e thjeshtë në tregun me shumicë të Lushnjes, në një eksportuese e produkteve bujqësore si domate, lakër, speca, domate,shalqine, pjepra, rrush, etj nëpër tregjet europiane. Në ato momente nisi rrugë shndërrimi i Neta Arapit në një grua biznesi me përmasa e rëndësi për ekonominë e Lushnjes në vecanti. Aty nisi specializimi i ngushtë i saj si një grua që ushtron biznes në një fushë që ajo e njeh më mirë se cdokush tjetër. Në  një aktivitet me kontakte me të huaj, mosnjohja e një gjuhe mbase mund të përbëjë një dizavantash sipërfaqësor, që gjithsesi kompensohet nga femijët e saj, por Neta Arapi ka aftësinë kryesore që duhet për këtë lloj biznesi. Ajo flet shkëlqyeshëm gjuhën e produkteve bujqësore që grumbullon e shet. Nuk i duhen më shumë se sa disa sekonda që me atësinë e saj, me përvojën që ka grumbulluar e eksperiencën që ka krijuar ajo të marrë vendim për një produkt të caktuar nëse vlen apo jo për eksport. Dhe në fund të fundit, në këtë biznes, ky është edhe celësi i suksesit. Sepse duke qenë një biznes i vështirë, reduktimi i riskut mbi bazën e një aftësie  të rrallë seleksionuese është premisa dhe baza kryesore mbështetëse për sukses. Një biznes i tillë që realizohet në bashkëpunim me partnerë të huaj e ka të domosdoshme “shqisën” e dallimit të cilësisë së parë të produkteve. Sepse vetëm kështu mund të zhvillohet në mënyrë afatgjatë e me rritje nga njëri vit në tjetrin ai. Por ndërkohë, ky biznes kërkon edhe korrektesë shembullore me ata që janë furnitorët e tu. Pra fermerët e ndryshëm që dorëzojnë produktet e tyre. Neta Arapi e shpjegon me një gjuhë të thjeshtë filozofinë e kompanisë së saj. “Më shumë mërzitem, po qe se kontratorët e mi jashtë vendit ngelen të pakënaqur nga dy-tre paleta me mall, se sa të mos më nisin lekët për të gjithë sasinë e mallit”.

Kurse sa i takon detyrimeve karshi fermerëve, as që bëhet fjalë të devijojë një ditë nga marrëveshja me ta. Duke vepruar në këtë mënyrë, Neta Arapi është kthyer në një lloj magjistareje shitjesh. Është krijuar një frymë optimiste tek fermeri lushnjar, beratas apo fierak. Ai duhet të vrasë mendjen vetëm të mbjellë e të vjelë, sepse për të shitur kanë Netën. Nëse dikush ka një prodhim cilësor për të shitur, mendja menjëherë i shkon tek Neta. Nëse Neta i bën porosi që në fillim, atëhere aq më mirë. Dhe janë jo pak, por rreth 1500 fermerë që kanë kontakte me Netën, që asistohen nga ajo, që komunikojnë në vazhdimësi me të. Vërtet Elian-Export ka 50 gra të punësuara, por impakti i veprimtarisë së saj është shumë herë më i gjërë. Ajo është shndërruar në një hallkë shumë të rëndësishme mes shitësit dhe blerësit të huaj. Ajo përbën një motiv shtese një arsye më shumë pse fermeri duhet të punojë e kultivojë tokën. Pse ai duhet të prodhojë produkte cilësore. Ajo përbën një katalizator të zhvillimit të bujqësisë. Ndaj dhe ajo meritoi një grant qeveritar për ndërtimin e një magazine të re moderne, cka do ta cojë në një stad akoma më të lartë veprimtarinë e Elian-Export. Njëkohësisht, edhe kontributin e saj për ekonominë e zonës.

Suksesi i Neta Arapit, por edhe i biznesmenëve të tjerë që ushtrojnë  një aktivitet të kësaj natyre certifikon gjithashtu atë që shumë të huaj pranojne: cilësinë e produkteve shqiptare.