Miss Fake News

Miss Fake News

Pedagogët e Gazetarisë në përgjithësi e veçanërisht ata që japin raportimin e lajmit kanë pak kohë që fërkojnë duart nga kënaqësia. Sepse tashmë nuk iu duhet të qëmtojnë nëpër libra të ndryshëm,  për të identifikuar shembuj të fake news-eve, dhe më pas të diskutojnë rreth tyre me studentët. Si të dallohet një fake news, si të reduktohet apo eleminohet efekti i një fake news-i, si të kuptohen arsyet e hedhjes në qarkullim të një fake news-i etj etj. Nuk ka pra pse të ndërtojnë leksionet dhe diskutimin rreth lajmeve të rreme me shembuj të sofistikuar nga jashtë, pasi Shqipëria ka tashmë  në gjirin e saj autoren e fake news rekord, deputeten Ina Zhupa. Përpara pak muajsh ajo hodhi në qarkullim lajmin që drejtori i Përgjithshëm i RTSH, Alfred Peza ka dhënë dorëheqjen nga posti i drejtorit, i ndikuar nga presioni që Ina si deputete dhe disa persona të larguar nga puna, kanë ushtruar ndaj tij. Madje për pak orë, Ina Zhupa e përjetoi edhe si triumf këtë dorëheqje të pandodhur, duke shkëmbyer me anëtarë të tjerë të “kauzës” së saj komplimenta reciproke. Edhe sot e kësaj dite, kur Drejtori i Përgjithshëm i RTSH vazhdon natyrshëm e suksesshëm veprimtarinë dhe misionin e tij në krye të institucionit t% media publike, postimi i deputetes Ina Zhupa vazhdon të jetë i pranishëm në faqen e saj në fb. Përveçse dëshmi kokëfortësie, ky fakt ekspozon ndërkohë mungesën totale të fleksibilitetit nga ana e deputetes, mungesën e dëshirës pë reflektim edhe kur realiteti e nxjerr blof. Këto janë mungesa të rëndësishme për një person, i cili dëshiron dhe aspiron të jetë në politikë për një afat të gjatë kohor. Por nuk mund të jesh e tillë nëse je me kredibilitet, reputacion e besueshmëri të cënuar e të cunguar. Këtë deputetja i’a ka bërë vetes. Në fund të fundit çdokush që operon me fake news, kujdeset që ato të jenë aq të sofistikuar sa të duhet punë nga ana e atyre që janë objekt i tyre për t’i çmontuar efektin negativ të tyre. Sepse me përhapjen masive të rrjeteve sociale, fake news-i është bërë një instrument i zakonshëm me të cilin operohet në politikë, gazetari, biznes e fusha të tjera. Por çdokush duhet të paguajë edhe koston përkatëse për lajmet e rreme. Dhe kjo kosto është humbja e besueshmërisë, aq e domosdoshme kjo për të qenë i suksesshëm.  Është e qartë se tashmë Ina Zhupa është kthyer në simbolin e fake-news për arsyen e thjeshtë se lajmet fake të saj kanë qenë lehtësisht të përgënjeshtruar që ditën e parë kur janë hedhur në qarkullim dhe vazhdojnë e përgënjeshtrohen çdo ditë që drejtori i Përgjithshëm i RTSH shkon dhe ulet në zyrën e tij për të drejtuar. Edhe pse kanë kaluar muaj nga kjo ndodhi, sërish persona të caktuar vazhdojnë me pyetjen: a dha dorëheqjen drejtori, çka nxjerr të pah efektin negativ të një fake news-i. Studimet e ndryshme kanë treguar se arsyeja kryesore e veprimit me fake news është politika, apo dëshira për të përfituar para ndaj dhe Ina Zhupa si një deputete e Parlamentit shqiptar besoj se arsyet e veprimit i ka të tilla. Pra arsye politike. Me dëshirën për të qenë e pranishme me statusin e një protagonisteje. Por kauzat duhen identifikuar, ato nuk mund të shpiken. Pasi ndryshe mund të ndodhë që të bësh një investim aq të keq për veten sa të quhesh në vijim “Miss Fake News”.

Si e surprizoi Avni Ponari ish-Ministrin e tij?

Teksa lëvizte me makinë në Bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, Avni Ponarit i zunë sytë  ish-Ministrin nga i cili varej institucioni ku ai punonte si Oficer marine. Ishte Ministri që si rezultat i mospëlqimit të një fejtoni, të shkruar nga Ponari e të botuar në gazetën e ushtrisë, u angazhua personalisht që Avni Ponari të largohej nga profesioni që ai e donte aq shumë. Ishte Ministri, që me vendimin e tij, i dha Avni Ponarit ankthin e parë që vjen nga papunësia. Ishte Ministri, i cili me veprimin e tij e ballafaqoi oficerin e ri dhe babain e dy fëmijëve të vegjël  me shqetësimin dhe pasigurinë që të jep papunësia. Tashmë me një status të ri, Avni Ponari ndaloi makinën afër ish-eprorit të tij, doli nga makina, i dha dorën dhe e pyeti: a më njeh?

“Sigurisht që të njoh”, iu përgjigj ish-Ministri, me një buzëqeshje në fytyrë, e ndoshta  i përgatitur psikologjikisht edhe për ndonjë shfryrje mllefi nga ana e “viktimës” së tij të dikurshme. Por ajo që ndodhi ishte e kundërta e saj që mund të presupozonte ai. Ponari nxori një kartëvizitë nga xhepi dhe ia la në dorë duke e shoqëruar gjestin me fjalët: sa herë të kesh nevojë, për cdo gjë që të kesh nevojë dhe kurdoherë që të kesh nevojë, trokit në derën time pa ngurrimin më të vogël. Po pse kjo ofertë bujare?  Cfarë ishte deklarimi i këtij disponimi dashamirës dhe i dobishëm? Shprehje konsiderate dhe vlerësimi i Avni Ponarit për ish eprorin që e shkarkoi nga puna? Sjellje sipas predikimit Kristian për të mos iu përgjigjur tjetrit “sy për sy e dhëmbë për dhëmbë”? Asnjëra nga këto nuk ishte. Hapja e derës, dhënia e lejes për të trokitur kurdoherë aty për cfarëdo lloj nevoje ishte thjesht një veprim në bazë të një konkluzioni filozofik.  Ishte një veprim që u bë si rrjedhojë e shikimit pozitiv të gjërave dhe ngjarjeve. Shkarkimi nga puna, edhe pse me preteks qesharak, ishte njëri nga gurët e themelit, me të cilin më pas, Avni Ponari ndërtoi perandorinë “SIGAL”. Sepse pas këtij shkarkimi ai u fut në industrinë e sigurimeve, duke mbuluar kryesisht sigurimet e mjeteve motorike dhe të anijeve në udhëtim. Por kur edhe nga kjo punë pati telashe të tjera me eprorët e tij  atëhere kupa u mbush. Nuk mendoi më për punësimin e radhës, gjë që do të sillte problemet e radhës. Por mendoi të mos humbë më kohë,  shfrytëzoi ligjin e porsa dalë për liberalizimin e tregut të sigurimeve, aplikoi për të marrë licencën e kompanisë private, të projektuar në kokën e tij mbi bazën e një vizioni pa limite dhe filloi punën për konkretizimin e tij. Gjithë ditëve rrugëve të Shqipërisë, qytet më qytet për të ngritur rrjetin shitjes së policave të sigurimit. Gjithë ditën me përpjekje të stërmundimshme për të krijuar “ushtrinë” e siguruesve të “SIGAL”-it. Në ditë të caktuara ka rastisur të përshkojë edhe 1000 kilometra brenda ditës, duke shkuar në 5 qytete të Shqipërisë nga Veriu në Jug. Dhe bëhet fjalë për një kohë kur rrjeti rrugor ishte i shkatërruar dhe udhëtimi me automjet ishte torturë e vërtetë. Gjithë ditën në punë në funksion të “SIGAL”-it, kësaj “foshnje” që sapo kishte lindur e duhej të rritej, ndërkohë që në darkë kthehej tek fëmijët që i kishin munguar e iu kishte munguar përgjatë ditës. Por sapo niste të qetësohej e të shlodhej disi fizikisht nga dita e gjatë dhe e mundimshme, mendja i rrinte tek “SIGAL” dhe mezi priste të zbardhte dita e re, për të nisur sërish dedikimin ndaj krijesës së tij të biznesit. Momenti kur takoi ish-Ministrin e tij, i përket një kohe, kur “SIGAL” kishte marrë drejtim e rrugë, kishte lënë pas ato konkurentë që ishin  në treg dhe kishte fituar rolin e lidershipit në tregun e sigurimeve. Dhe në euforinë e suksesit, Avni Ponari përcaktonte nëpërmjet analizës së tij si një nga kontribuesit e rëndësishëm edhe vendimin për pushimin nga puna.

Që nga ai moment, pra që nga casti kur “SIGAL” siguroi rolin primar në tregun e sigurimeve, e ka ruajtur këtë rol dhe e ka forcuar nga viti në vit.

Duke u rritur, duke u forcuar dhe konsoliduar “Sigal Uniqa Group Austria” ka arritur të ketë një impact të madh në jetët e gjithsecilit që ka ndërtuar marrëdhënie me të. Të sigurohesh do të thotë dinjitet, intergritet për gjithsecilin. Të sigurosh shtëpinë do të thotë se në rast fatkeqësish natyrore mos të rrish me sytë e drejtuar nga institucionet publike në shpresë të mëshirës së tyre, por të zgjidhësh problemin konform kontratës që kë nënshkruar me kompaninë e sigurimeve.

 Të sigurohesh për shëndetin do të thotë që nëse të “zë e keqja” të mos rrish në shpresë të apeleve për ndihmë e solidaritet, që me shumë mundësi ka të mos vijë, por ti drejtohesh kompanisë së sigurimit për pagesën e faturave. Dhe dalim pastaj edhe tek një ndër arsyet kryesore pse veprimtaria e “Sigal Uniqa Group Austria” është kaq e suksesshme. Sepse ajo nuk i shmanget detyrimit kryesor që ka një kompani sigurimi e që është pagimi i dëmeve. Vetëm në Shqipëri mbi 22 për qind e totalit të dëmeve  Jo-Jetë ose afro 14 milionë euro janë paguar nga “Sigal”.  Kurse Sigal Jetë ka rreth 58 për qind të totalit të dëmeve të paguara. Dhe kur ke reputacionin e një kompanie serioze dhe të përgjegjshme, atëhere edhe klientët të besojnë. Ndaj dhe aktiviteti i kompanisë, vetëm në Shqipëri, është rritur rreth 13 për qind krahasuar me vitin paraardhës.

 E vërteta është se “SIGAL UNIQA GROUP Austria” ka ofruar gjithmonë mundësi të reja aty ku të tjerët nuk i shohin, ndaj është një hap para në ofrimin e produkteve novatore, të thjeshta, të shpejta dhe pa kosto shtesë. I kushtohet shumë rëndësi rritjes së eficensës nëpërmjet optimizimit të mëtejshëm të modelit të biznesit, duke rritur produktivitetin. Janë thjeshtëzuar dhe automatizuar pjesa më e madhe e proceseve të punë, janë shkëmbyer dhe zbatuar praktikat më të mira të punës, është optimizuar më tej marrja në sigurim dhe vendosja e cmimeve.

Modeli i biznesit është përmirësuar nëpërmjet adoptimit të mënyrave të reja të qasjes ndaj klientëve dhe pasurimit të gamës së produkteve dhe shërbimeve, të cilat ofrojnë vlerë shtesë për klientët. Kompania ka rritur vizibilitetin e brandit dhe tërheqjen ndaj produkteve egzistuese dhe atyre të reja.

Në misionin për të qenë më shumë se sa kompani sigurimi SIGAL ka zgjeruar modelin e biznesit përtej fondit të sigurimeve, duke thelluar fokusin tek menaxhimi i aseteve dhe biznesit të fondeve të pensionit. Si dhe është punuar më tej me promovimin dhe rritjen e ndërgjegjësimit mbi kujdesin dhe mbrojtjen e rriskut.

Po qe se do të kishim mundësi të monitoronim nga afër Avni Ponarin për një periudhë të caktuar kohe, me siguri do të konstatonim që fjala më e përdorur e tij gjatë ditës është “SIGAL”. Dhe ka të drejtë. Sepse “SIGAL UNIQA GROUP AUSTRIA” është tashmë jo vetëm një realitet i rëndësishëm në tregun financiar shqiptar, por njëkohësisht është edhe një ide e 25 viteve më parë, e transformuar në një gjigand brenda një harku kohor 25 vjecar.

SIGAL është gjurma e suksesit të Avni Ponarit, është kryevepra që e ka përmbushur dhe realizuar plotësisht atë.

Avantazhi që u kthye në skllavëri

 

Shpëtim Luku

Përpara syve në  një karburant të Dhërmiut të shfaqet një pamje me të cilën nuk je mësuar. Një filipinas me sens humori kryen veprimet e zakonshme që i takojnë të kryejë një punonjësi benzinate, e përvec kësaj ka në administrim edhe një minimarket. Nga ata që janë tashmë pjesë përbërëse e stacioneve të karburantit. Në fakt, i habitur jam vetëm unë sepse të tjerët, pra banorët e Dhërmiut, Palasës apo Himarës tashmë janë mësuar me faktin se filipinasit janë pjesë e komunitetit të tyre.

Ca më tutje, në Qeparo, Elseni, pronari i  një kompleksi që ka një bar restorant, 9 dhoma për pushues, një lavazh makinash është i kapluar nga fataliteti. Nuk gjen punonjës, askush nuk vjen të punojë thotë ai, mes një trishtimi që i lexohet lehtë në fytyrë.

“Kam investuar rreth 1 milionë euro këtu, nëse këto lekë do investoja për të blerë apartamente në Tiranë do të isha ku e ku më mirë e nuk do të kisha këto problem”, thotë ai.

Në fakt, probleme me gjetjen e fuqisë punëtore kanë të gjithë bizneset, pavarësisht se disa prej tyre, kryesisht bizneset e mëdha, janë munduar ta zbusin problemin nëpërmjet agjensive të punësimit, duke sjellë punëtorë nga Azia. Por si erdhëm në këtë ditë, ku vende pune ka, por punonjës të gatshëm për ti pranuar ato nuk ka? A ishte kjo një rrufe në qiell të hapur, pra një krizë akute, apo ishte një krizë e përgatitur në mënyrë graduale dhe sistematike ndër vite?

Sa herë që qeveritarëve shqiptarë iu duhej të ftonin investitorë të huaj për të investuar në Shqipëri, krahu i lirë i punës rreshtohej si një ndër argumentët kryesorë për ti bindur ata. Dhe nuk është se ky argument ishte pa baza. Një vend i dalë nga një system i falimentuar ekonomik, sikurse ishte Shqipëria, papunësinë e kishte plagën kryesore të saj. Ndërsa punësimi i tyre ishte premtimi dhe sfida kryesore e politikanëve dhe qeveritarëve. Investitorët e huaj që erdhën në Shqipëri patën rastin ta verifikonin realitetin, duke gjetur këtu  kontigjente të mëdha të papunësh, madje edhe të papunë të kualifikuar, por edhe persona të gatshëm për të punuar, me qëllim sigurimin e mbijetesës së tyre. Krahun e lirë të punës filloi ta shfrytëzoi edhe biznesi vendas. U shtuan tej mase kompanitë që punonin me material porositës dhe ato të sigurisë fizike, që në thelb të veprimtarisë së tyre kishin shitjen e krahut të punës. Në garë për shfrytëzimin e punonjësve u vunë edhe bizneset e tjera, pavarësisht llojit të aktivitetit dhe pavarësisht rentabilitetit të tyre. Dy ishin drejtimet e fitimeve ekstra të biznesit shqiptar gjatë viteve. E para pagat. Marrëdhënia mes biznesmenit dhe punëtorit shqiptar ka qenë gjithmonë një kontradiktë, ku biznesmeni ishte i pakënaqur me punëtorët e tij dhe mendonte se edhe aq sa i paguante, i paguante kot. Ndërsa punonjësi është ndjerë i shfrytëzuar dhe që nuk ka marrë atë që i takon, pikërisht nga pangopësia e punëdhënsit të tij. Pak a shumë si realiteti I dikurshëm kur thuhej se “shteti bën sikur na paguan e ne bëjmë sikur punojmë.  Dhe puna arriti deri aty sa nëse dikur, në fillimet e sistemit të ri, të ikje nga shteti e të punoje në privat, quhej sikur kishe bërë progress të rëndësishëm, tani, të ikësh nga privati për në shtet është një zgjidhje e arsyeshme. Sepse paga mesatare bruto në shtet ka arritur në 85 mijë lekë, ndërsa në sektorin privat kjo pagë është rreth 110 euro më e ulët. Ndërkohë që shteti flet për objektiva konkretë, për ta rritur këtë pagë në 900 euro, kurse privati duket se nuk ka as dëshirë e as vullnet për të ndjekur këtë kurs. Edhe nëse paga mesatare është rritur disi në sektorin privat, arsyeja kryesore lidhet me rritjen e pagës minilae të herëpashershme, të kushtëzuar e të detyruar me ligj nga shteti.

Aspekti i dytë i shfrytëzimit të punonjësve ka qenë mospagimi i sigurimeve shoqërore të tyre. Ose me saktë dhe drejtpërdrejtë vjedhja e kontributeve të tyre, të cilat normalisht duhet të arkëtoheshin në skemat e sigurimeve shoqërore. Si rezultat i kësaj manie, puna arriti deri aty ku për 1 pensionist kemi vetëm 1,1 kontribues. Dhe pjesën e kontributit të munguar të biznesit në këtë drejtim, e kompenson buxheti i shtetit, ndërkohë që këto fonde mund të përdoreshin në drejtime të tjera. Dëmi është akoma më i madh sepse ndër vite është përgatitur një bombë sociale, e cila tashmë ka ardhur në prag të shpërthimit të saj. Duke harruar që vjen një ditë dhe njerëzit plaken e duhet të dalin në pension, biznesi shqiptar ka “meritën” e krijimit të kontigjenteve të tëra njerëzish, për të cilët pensioni është “mollë e ndaluar”.  Mbi 75 për qind e atyre që punojnë në të zezë apo pjesërisht në të zezë janë me atstusit e të varfërit, ndaj të kapluar nga paniku, ata tashmë kanë filluar të vrasin mendjen e të veprojnë për të korigjuar atë cmund të korigjohet. Kanë ikur dhe ikin në emigracion me shpresën se do të arrijnë të kapin disi kohën e humbur. Sa për ofertat për punë nga biznesi shqiptar ato nuk mbërrijnë në veshët e tyre sepse zhgënjimi duket i madh dhe besimi i pathyeshëm.  “Skllevërit” e krijuar nga biznesi ndër vite duket se janë nisur në kërkim të një padroni më të drejtë

Rikthimi i gjigandit mediatik

Shpëtim Luku 

Tregojnë se dikur, dikush po i raportonte Dritan Hoxhës, themeluesit të “TOP Channel”, disa lëvizje në funksion të konkurencës  të një televizioni tjetër privat. Tani i Top-it, i ulur tek Piramida ku zhvillohej biseda, hedh vështrimin nga Radio Televizioni Shqiptar dhe i thotë bashkëbiseduesit të tij: ky që kemi përballë uroj të mos zgjohet, sepse ky nuk përballohet po u zgjua.

Nëse nuk do ti ndërpritej jeta aksidentalisht dhe Dritan Hoxha do të vazhdonte të jetonte edhe sot e kësaj dite, është e sigurtë se atë që po ndodh me Radiotelevizionin shqiptar ai do e përjetonte me ndjenja të dyzuara. Nga njëra anë  do të ndjente shqetësimin e natyrshëm që vinte nga fakti që ai, të cilin e quante “gjigandi në gjumë”, është zgjuar. Që do të thotë se skena e medias televizive shqiptare nuk ka më dy televizione të mëdha kombëtare, por llogaritë tashmë duhen bërë edhe me RTSH-në. Ndërsa nga ana tjetër, si njeri  që dinte të vlerësonte të tjerët për zotësitë e tyre do të ndjente edhe admirimin për ata, të cilët, edhe pse kundërshtarë dhe shqetësimsjellës për të, e kanë futur tashmë RTSH-në në shinat e duhura.

Sepse në RTSH tashmë nuk vegjetohet, nuk punohet në mënyrë formale e rutinore, ose më saktë, në RTSH nuk bëhet sikur punohet, sikurse është vepruar në të shkuarën, por përkundrazi. Në RTSH ideohet, krijohet, e konkretizohen emisione e programe në vazhdimësi. Në këtë institucion punohet në mënyrë sistematike dhe me vision të qartë për të përmbushur misionin e tij si një media në funksion të publikut  në të tre komponentët: informim, edukim, argëtim.  Në Radio Televizionin shqiptar punohet tashmë në  të dy frontet: edhe në drejtim të sasisë, pra prodhimit të shumë e shumë programeve, por ajo që është edhe më kryesorja, këto programe  janë cilësore, cka plotëson standartin për të qenë një aktor i fuqishëm në tregun mediatik.

Sa i takon anës sasiore, janë rreth 120 programe në javë që prodhohen prej RTSH-së, programe këto të konceptuara për të gjitha kategoritë e popullsisë. Pavarësisht vendbanimit të tyre, banojnë në Shqipëri apo jashtë saj, banojnë në fshat apo qytet. Pavarësisht moshës së tyre, pasi janë programe për fëmijë, të rinj, të rritur e njerëz të moshës së tretë.

Janë programe dhe emisione të ideura e të konceptuara për të qenë konkuruese me programet analoge nëpër televizione të tjera private. Të cilat brenda një periudhe të shkurtër ia kanë arritur qëllimit. “Mirëmëngjes Shqipëri”,  “Jetë shqiptare”, “3D”,  “Kur xhirohej një film”, “Një natë sa një Jetë” apo “Fustanella”, pa harruar edhe programe të tjerë,  kanë krijuar audiencën e tyre të madhe.

Sepse si në cdo treg tjetër, edhe në këtë  lloj tregu ajo që stë lë të gënjesh veten është shikueshmëria. Dhe për të matur shikueshmërinë  ka forma të ndryshme, ku një prej tyre është edhe interaktiviteti dhe impakti në rrjetet sociale. Në youtubë, Tik Tok, Facebook apo instagram. Ose sic thuhet në mënyrë të thjeshtëzuar klikimet. Një matës i tillë vlen edhe për RTSH-në, por ajo cfarë e dallon RTSH-në  me mediat e tjera konkurente, është se klikimet nuk janë qëllim në vetëvete i saj, nuk janë një plan apo objektiv për tu arritur me cdo kusht e me cdo mënyrë. Klikimet, pëlqimet janë pasojë dhe njësi matëse e një procesi gradual, sistematik e të pakthyeshëm. Në rastin më të keq, RTSH-ja ka dyfishuar numrin e ndjekësve të saj në një rrjet social dhe në rastin më të mirë ajo i ka dymijëfishuar ato, sikurse është rasti në platformën Tik Tok, ku RTSH ka arritur shifrën 3.3 milionë. Vetëm brenda një periudhë kohore prej 8-9 muajsh ka emisione që i kanë kaluar 1 milionë klikimet dhe pozitivja është se këto janë që të gjitha emisione të reja, të krijuara në rrethana të reja. RTSH nuk i ka pra obsession klikimet, por ama i vlerëson ato si një njësi matëse objective që tregojnë në mënyrë domethënëse se ku ishte ajo, ku është dhe ku do të jetë në një të ardhmen.

Cfarë është arritur përgjatë këtyre 8 muajve nuk është rastësi. Por është fryt i një vizioni, strategjie, reformash dhe investimesh të realizuara në teknologji e infrastrukturë. Aktualisht RTSH-ja ka studion më të mirë në vend, gjë që ka shërbyer edhe si stimul, po ka krjuar edhe mundësitë për të realizuar programe e spektakle të ndryshme nga ato që përmendëm më lart. Në RTSH kushtet e punës kanë ndryshuar rrënjësisht, duke i kthyer pra gazetarit të RTSH dinjitetin e cënuar nga mungesa e mëparshme e këtyre kushteve. RTSH ka aktualisht sallën e orkestrës të restauruar plotësisht, duke e kthyer atë në një ambient ku mund dhe do të realizohen veprimtari përtej destinacionit të ngushtë që ajo kishte më parë. Ndërsa së fundmi është shënuar edhe arritja më e madhe e deritanishme, studio e re e RTSH 24, cka krijon mundësitë që radiotelevizioni public të nisë një epokë të re në fushën e informacionit të pandërprerë.

Gjysma e hapësirës totale të ambienteve të RTSH ishin kthyer në vende magazinimi plehrash e mbeturinash, ndërkohë që tashmë kjo sipërfaqe është integruar plotësisht, duke u bërë funksionale. Duke fituar pra hapësira të reja në funksion të përmirësimit të mëtëjshëm të kushteve të punës për punonjësit e RTSH-së.

Sigurisht që është bërë shumë brenda një periudhë të shkurtër kohe, por ama puna vetëm sa ka filluar. Destinacioni ku synohet e ku do arrihet pa më të voglin dyshim, është ende larg, por e sigurtë është vendosmëria për ta cuar RTSH-në majat më të larta. Për ta rikthyer atë, sërish të madh.

Makinat e reja pa certifikatë konformiteti shtohen në treg

Makinat e reja pa certifikatë  konformiteti shtohen ne treg

Përballë koncesionarit zyrtar, pozicionohet një shitës ambulant, shpesh herë me një ‘kasolle’ ku ka  vetëm një tavolinë, një laptop dhe një roje, dhe ky shites pretendohet se po shet dhe po përfaqëson markat prestigjoze botërore automjetesh!!! 

Shpëtim Luku

Bizneset që  merren me tregtimin e makinave të  reja nuk po rreshtin së  përballuri me atë  që  quhet konkurencë  e pandershme dhe e padrejtë  në  këtë  treg. Deri para disa viteve problemi i tyre ishin makinat tejet të përdorura, me moshë  20-25 vjecare  që  importoheshin nga vende të  ndryshme të  Europës. Jashtë standarteve. Duke krijuar kë shtu problematikë për vendin, por edhe për përfaqësitë e makinave të reja. Të gjitha kompanitë e tregtimit të makinave të reja së bashku nuk kanë mundur të  kalojnë  numrin e 3 mijë  makinave deri para pak vitesh.  Kurse tani jemi në  kushtet e një  realiteti të  ri, ku disa operatorë  tregu janë  zëvëndësuar me disa të  tjera, ku makinat elektrikë  janë  bë rë  pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së këtyre koncensionareve, duke arritur deri në  mbi 30 për qind të  numrit të  përgjithshëm të  shitjeve. Por problemet mbeten të vjetra. Konkurenca e padrejtë dhe e pandershme ështe një nga arsyet kryesore pse sektori i shitjes së  makinave të  reja paraqet këtë  tablo që ka aktualisht. Pra, ku numri total i makinave të  shitura është  rreth 4000 për vitin 2023 dhe pjesa dërmuese e këtij numri shitjesh është e realizuar prej 3-4 kompanish? Dhe përvec të tjerave, “kali”  kryesor me të cilën konkretizohet kjo konkurencë  janë  makinat kineze të  destinuara vetëm për tregun kinez. Mënyrën si bëhet ky biznes, pasojat e tij për konsumatorin dhe vetë  distributorët i tregon njëri nga aktorët kryesorë  të  tregut të  makinave të  reja, Drejtori i Përgjithshëm i kompanisë  “Albanian Motor Company”, Gentian Karaj nëpërmjet intervistës së mëposhtme

 Çfarë pasojash i sjell konsumatorit konkurenca me makina kineze të destinuara për tregun kinez që shiten në Shqipëri ?

Konsumatori Shqiptar gjendet përballë një produkti të pa certifikuar nga vetë prodhuesi i tij, i cili nuk i përmbush standartet e detyrueshme të tregut europian.

Kjo sjell që produkti të mos ketë asnjë lloj garancie jashtë tregut Kinez dhe konsumatori të gjendet i pambuluar nga suporti teknik i koncesionareve.

Edhe në rastin kur blihet një markë europiane, por e prodhuar dhe e destinuar për tregun Kinez, koncesionaret e këtyre markave në filalet e tyre në Europe dhe në Shqipëri, e kanë të pamundur të ofrojne suport teknik, apo garanci, pasi vetë marka mëmë, nuk ja mundëson dicka të tillë.

Pse është jo normal tregtimi i tyre në Shqipëri ?

Tregtimi i këtyre automjeteve ndodh në shkelje të hapura të legjislacionit Shqiptar dhe nuk ndodh në asnjë treg tjetër në Europë, përfshirë Kosovën.

Ç’duhet të bënte shteti që faktikisht nuk e bën ?

Shteti përvecse duhet të mbrojë kompanitë “franchise” të markave prestigjoze botërore nga konkurenca e pandershme informale, në fund të fundit duhet thjesht të zbatojë ligjet e veta.

Cdo automjet i ri me 0 kilometra, që të hyjë në Shqipëri dhe më pas të mund të regjistrohet dhe targohet duhet të disponojë një dokument që quhet “Certifikata e Komformitetit” të standarteve Europiane.

Asnjë nga këto automjete që mbërrijne nga Kina, nuk e disponojnë këtë dokument.

Pa të ‘teorikisht’ është e pamundur që mjeti të hyjë në Shqipëri, e aq me pak të dalë në rrugë.

 Pse është konkurencë e pandershme edhe për koncensionaret ?

Konkurenca e tillë është sigurisht e padrejtë për një koncesionar zyrtar, i cili detyrohet të përmbushë të gjitha standartet që kërkojnë markat e automjeteve, si në facilete, ndërtesa, hapësira, trajnim dhe numër i përcaktuar stafi, i cili mundëson qindra vende pune në ekonominë tonë, për të ofruar sherbimin e kërkuar nga ‘franchise”, produktin e standarteve të përcaktuara për tregun Europian, si dhe garancinë e dhënë nga prodhuesi i këtij produkti.

Përballë koncesionarit zyrtar, pozicionohet një shitës ambulant, shpesh herë me një ‘kasolle’ ku ka  vetëm një tavolinë, një laptop dhe një roje, dhe ky shites pretendohet se po shet dhe po përfaqëson markat prestigjoze botërore automjetesh!!!

SHPËTIM LUKU/ Leksioni i një eksportuesi

Qëkurse euro është zhvlerësuar karshi lekut, duke u stabilizuar në raportin ku 1 euro këmbehet me 100 deri 105 lekë, nuk kanë reshtur ankesat dhe kërkesat e eksportuesve shqiptarë. E kanë bërë këtë qoftë  në  mënyrë individuale, por edhe në mënyrë institucionale nëpërmjet shoqatave të biznesit që i përfaqësojnë ato. Kane kalkuluar dhe argumentuar dëmet që iu ka sjellë ky zhvillim, sipas tyre negative, për ekonominë shqiptare. Dhe nuk është se nuk kanë të drejtë. Si biznese eksportuese, që kontratat dhe të ardhurat e tyre janë në euro, zhvleftësimi i saj, në kushtet kur mbi 60 për qind e shpenzimeve të tyre janë në lekë iu ka sjellë vështirësi të konsiderueshme.  Por megjithatë, deri tani shumë prej këtyre eksportuesve kanë mbetur thjesht në rolin e ankuesit. Prej tyre nuk po kuptohet se sektori i punës me porosi ose sic quhet ndryshe fason, është tashmë përballë një realiteti të ri. Rritja e pagës minimale,  emigrimi dhe mungesa e fuqisë punëtoe në tërësi në ekonominë shqiptare ia ka hequr avantazhin konkurues këtij sektori, duke bërë të detyrueshme përshtatjen e tij me rrethanat e reja të krijuara. Po si mund të bëhet kjo përshtatje? Si mund të modifikohet aktiviteti në kushtet e një realiteti të ri për të vazhduar të jetë efikas dhe me impact social?

Një leksion perfekt me këtë temë e jep Julian Bërxulli, Administrator i përgjithshëm i kompanisë AMBRA në Durrës. Edhe gjatë vitit 2023, pra, gjatë vitit kur thuajse të gjithë ata biznesmenë që punojnë me porosi ankohen për tkurrje aktiviteti, AMBRA në të kundërt i ka avancuar të gjithë treguesit kryesorë të saj.  Ka realizuar një aktivitet prej rreth 7.5 milionë euro faturim, që e krahasuar me një vit më parë, përbën një rritje 80-90 për qind. Edhe numri i punonjësve, që është edhe tipari dhe impakti kryesor i këtyre lloj kompanive në ekonominë e vendit  është rritur, duke shkuar në 600 të punësuar, nga 400 që ka qenë vetëm një vit më parë. Po kështu, nëse gjatë vitit 2023, Julian Bërxulli vendosi të zgjeroi kapacitetet e kompanisë së tij, duke marrë edhe një ambient në një bllok magazinash industrial, kjo manovër e rezultoi e dobishme, por e pamjaftueshme. I rezultoi e dobishme sepse nëpërmjet saj u realizua me sukses manovrimi për të ndarë prestarinë me repartet e tjera të kompanisë, cka parashikohej të rriste rendimentin e saj. Nga ana tjetër, suksesi ishte aq i madh, zënia me punë e këtij objekti të ri ishte aq e plotë, sa tashmë ai nuk mjafton për të përballuar fluksin e punëve të siguruara nga kompania. Cka ka sjellë si nevojë edhe zgjerimin me një tjetër objekt të kësaj natyre. Duke u njohur me këtë realitet të AMBRA-s dhe duke e krahasuar atë me atë që përjetojnë kompanitë e tjera, pyetja se si ia ka dalë kjo kompani është shumë e natyrshme. AMBRA nuk ka ndryshuar aktivitet. Me atë aktivitet që është marrë qëkurse u themelua, me atë aktivitet vijon të merret. Pra realizon punë për klientë të huaj porositës. Por ajo nuk e ka bërë aktivitet në mënyrë rutinore: pra merr dhe realizo porosi nga të njëjtët klientë. Përgjatë viteve, AMBRA e ka përsosur vazhdimisht veprimtarinë e saj nëpërmjet investimeve të shumta dhe teknologjive të reja. Duke fituar kështu aftësinë dhe mundësinë për të rritur spektrin e klientëve. AMBRA nuk ka ndejtur në shpresë dhe në “mëshirë” të klientëve historikë të saj, ndonëse vazhdon bashkëpunimin korrekt me ta, por e ka zgjeruar rrethin e partnerëve. Pjesë e këtij rrethi janë bërë mjaft kompani cilësore si  SAINT LAURENT,  GIVENCHY,  MAJE,  SANDRO,  CLAUDIE, i LACOSTE në Francë. i BURRBERY, BELSTAFF, STELA MC CARTNEY në Angli. Apo Max Mara dhe Miroglion Fashion në Itali. Së fundmi janë shtuar edhe kompani të mirënjohura si Versace dhe Fendy. Janë që të gjitha kompani shumë prestigjoze në industrinë e veshjeve e aksesorëve.  

Pasi, ndryshe nga kompanitë e tjera shqiptare të fushës, Julian Bërxulli ka vendosur të ecë në drejtim të kundërt, duke i dhënë kompanisë së tij statusin unik të të qënit partner i kompanive të veshjeve luksoze. Sipas kësaj filozofie pune, nuk është shumë e rëndësishme sasia e produkteve të prodhuara këtu, por vlera e tyre. Qëllimi është që edhe pjesa financiare për copë që i mbetet kompanisë të jetë sa më e lartë. Kjo mënyrë pune jo vetëm e forcon shumë kompaninë nga ana financiare, por i zgjeron së tepërmi perspektivën asaj. Por që të konkretizohej një qëllim i tillë duheshin kryer investimet përkatëse, të cilat rrisin aftësinë profesionale të kompanisë. Duhej përmirësuar organizimi i punës e një sërë veprimesh të tjera. Dhe fakti që kontratat me partnerë cilësore sa vijnë e shtohen tregon se Julian Bërxulli po e realizon me sukses strategjinë e tij dhe tashmë po vjel edhe rezultatet përkatëse.

Situata e vështirë me të cilën hasen eksportuesit shqiptarë nuk është se nuk ka dhënë efekt negativ edhe tek veprimtaria e tij. Por ndërsa të tjerët ulurasin e bërtasin se po falimentojnë apo se do tju mbeten punëtorët pa punë, Julian Bërxulli pakënaqësinë më të madhe e ka se ka bërë më shumë xhiro gjatë vitit 2023, por me një fitim të rritur jo shumë, krahasuar me atë të vitit paraardhës. Megjithatë një gjë është e sigurtë. Rruga që ai ka përshkuar dhe do të përshkojë në të ardhmen është sugjerimi më i mirë se si të veprojnë edhe biznesmenët e tjerë të këtij sektori.

Të jetosh përtej mundësive të tua!

Të jetosh përtej mundësive të tua!

Vite më parë, kur u ndërtua kompleksi turistik “Laguna”, në Malin e Robit, shitjet e apartamenteve apo ambienteve të tjera në të u bënë në kohë rekord. Për vështirësi shitjesh pra as që bëhej fjalë. Mirëpo, pak kohë pasi ky kompleks përfundoi, pothuajse gjysmës së tyre iu vu tabela “shitet”. 

“Çfarë ka ndodhur që shumë nga këto apartamente kanë dalë në shitje”, e pyeta njëherë administratorin e këtij kompleksi. 

“Asgjë e jashtëzakonshme për shqiptarët”, më tha ai. Sikurse ndodh rëndom, edhe në këtë kompleks janë ngutur të blejnë edhe persona, të ardhurat e të cilëve nuk janë në nivelet që kërkon blerja e një shtëpie të tillë. Janë futur nëpër kredi dhe tani që ka ardhë koha e shlyerjes së tyre e shikojnë që kanë vështirësi të mëdha, vazhdoi shpjegimin e tij administratori.

Ky interpretim i tij është thjesht një argument ilustrues më shumë  i një dukurie që tek shqiptarët dallohet lehtë. I asaj që shumë nga ata dëshirojnë të jetojnë përtej mundësive të tyre. Duke u përpjekur të shijojnë të tashmen, duke i rënë në qafë e duke kompromentuar rëndë të ardhmen. Sepse shumë prej tyre e kanë të vështirë të jetojnë mirë me pak. E kanë të vështirë të pranojnë një banesë me sipërfaqe aq sa sugjerojnë normativat e strehimit, por duke menduar se po bëjnë një investim afatgjatë, duke menduar se “shtëpia është investimi i jetës”, blejnë apartamente me sipërfaqe përtej asaj që ju nevojitet. Duke zgjedhur qendrën sepse e kanë të papranueshëm periferinë. 

Kur është puna për makinë, ajo duhet të jetë patjetër i cilindratës së madhe dhe mundësisht Mercedes. Pavarësisht shpenzimeve të mbajtjes së saj. Mirëpo makinës i duhet dhënë vlerë përdorimi, ndaj duhet bërë sa më shumë lëvizje, duke shkuar edhe në kafe apo duke bërë edhe pazarin me të. Ndërkohë që përdorimi i biçikletës apo transportit urban si metoda transporti as që çohen ndërmend.

Kur vjen puna tek telefoni ai duhet të jetë mundësisht iPhone ose Samsung. Ndryshe nuk quhet se ke telefon. Por problemi është se nuk i ke paratë për t’a blerë atë. Zgjidhja është kollaj fare. E blejmë me kredi të siguruar nga institucionet financiare kundrejt interesave që kur bën bilancin del se ke paguar për 3 iphonë. Që unë nuk kam pse të kem iphonë, pasi nuk kam statusin social për një telefon të tillë as që çohet ndërmend.

Po veshjet? Edhe ato s’ka si të jenë ndryshe, veçse firmato. Duke paguar kështu për kultin e markës, edhe pse në treg ka  alternativa shumë të mira dhe me çmime të arsyeshme.

Dhe kapaku i këtij “libri” janë pushimet. Edhe ato të realizuara në vende të ndryshme, por me…kredi. me kredinë pushuese që reklamojnë banka të ndryshme, por që në të vërtetë është një kredi që pushimet ti nxjerr nga hundët. Sepse ai që nuk mund të kursejë aq para sa duhen për disa ditë pushime, si është e mundur t’i kursejë ato duke paguar kredinë dhe interesat e saj.

Në kushtet kur të ardhurat janë të limituara, mirë është që edhe shpenzimet të jenë në raport me këto të ardhura. Çdo devijim nga ky rregull thjesht prodhon shqetësime për autorët e kësaj sjelljeje, ndërkohë që ata jetojnë iluzionet e plotësimit të ëndrrave të tyre.

SHPETIM LUKU/Pse janë kaq të korruptueshëm doganierët shqiptarë?

Shpëtim Luku

Xiao Min ishte një biznesmen kinez, i cili merrej me biznesin e tregtimit të veshjeve tekstile në Shqipëri  deri para vitit 2010, përpara se të transferohej në Maqedoninë e Veriut. Duke qenë se importonte veshje të gatshme nga Kina, shpesh herë i dilnin probleme me doganat dhe jo pak herë preferonte të mi tregonte mua këto shqetësime që i krijonin ato.

“Po pse të hapin kaq shumë punë doganat, Xiao Min”, e pyeta një ditë. Dhe biznesmeni kinez, i cili shquhej edhe për sens humori, u përgjigj duke më treguar një histori.

“Gruaja e Ministrit të Financave martonte vëllain. Dhe e pyet burrin e saj, pra Ministrin: cfarë dhurate do ti bëjmë vëllait tim, se ti e di, unë vetëm atë vëlla kam.

I blejmë një makinë, iu përgjigj burri.

Një dhuratë kaq të vogël për vëllain tim të vetëm do të bësh ti, ia ktheu gruaja.

Epo mirë, i blejmë një apartament, hodhi propozimin tjetër, burri ministër.

Me një dhuratë kaq modeste do ta kalosh ti një eveniment kaq të rëndësishëm, sikurse është martesa e vëllait tim të vetëm, kundërshtoi sërish e zemëruar gruaja.

Epo mirë, po i bëj  dhuratë një emërim në doganë, i tha burri.

Kështu po, pranoi gruaja e kënaqur tej mase”.

Pavarësisht trajtës së barcaletës që ka kjo histori, ajo përmban edhe doza realizmi. Nuk është larg realitetit që kanë manifestuar doganat. Sepse ishte një kohë, kur emërimi në doganë perbente ëndërr për shumë e shumë persona. Ishte një kohë kur emërimi në doganë ishte qëllim dhe synim i mjaft njerëzve. Dhe jo për efekt përmbushjeje profesionale, jo sepse ajo përfaqësonte punën që dinin të bënin më mirë personat  që e aspironin atë. Por sepse dogana ishte vendi, për të cilin egzistonte, nami, perceptimi  dhe pretendimi i të bërit të pasur brenda një kohe të shkurtër. Ishte pra vendi i punës që të krijonte mundësi që nëpërmjet disa viteve të realizoje një pasuri, që me punë të ndershme as që mendohej se mund të bëhej. Dhe nuk ishte pa baza ky pretendim. Doganat kanë qenë për një kohë të gjatë institucionet nga ku fironin shuma kolosale financiare, që në fakt duhet të përfundonin në buxhetin e shtetit. Doganat kanë qenë për një kohë të gjatë, me  “ porta të shqyera”, ku sasi  të mëdha karburantesh, cigaresh, kafeje apo pije alkolike, pra ato mallra që ishin me akcizë të lartë,  avullonin nëpërmjet një aktiviteti që quhet kontrabandë. Dhe i gjithë ky proces devijimi shumash të mëdha financiare, nga buxheti i shtetit në llogari privatësh, i gjithë ky krim ekonomik, nuk mund të bëhej pa bashkëpunimin e personelit të doganave. Ishte një bashkëpunim kriminal, ku biznesmeni përfitonte shuma të mëdha, të cilat, në të vërtetë, duhet ti derdhte në buxhet, kurse doganieri merrte përfitimin e tij për krijimin e kushteve, i vetëdijshëm për dëmin ekonomik që i shkaktonte buxhetit të shtetit. Gjatë kësaj periudhe, doganierët ishin të korruptuar realisht.

Me kalimin e viteve kontrabanda klasike në sasi të mëdha, e realizuar direkt në port, ku mallrat shkarkoheshin, por nuk deklaroheshin e regjistroheshin, “u vjetërua” si metodë, për tia lënë vendin formave më të sofistikuara. Reformat dhe investimet në teknologji e reduktuan së tepërmi këtë formë të krimit ekonomik. Për rrjedhojë doganiret u zhveshën nga një kompetencë e vyer, që ata e përdornin, për interesa private.  Por megjithëse në dogana janë realizuar reformat të rëndësishme, shoqëruar gjithashtu me zhvillime pozitive, sërish, doganieri shqiptar përfaqëson një kategori punonjësish me shanse të mëdha korruptimi. Pra doganieri shqiptar është një i korruptuar potencial, që nëse i krijohen kushtet ai kthehet në një i korruptuar real.  Përse ndodh kjo? Përse doganierët riskojnë kaq shumë, në emër të përfitimeve të vogla, duke bashkëpunuar me tregtarë të vegjël që përpiqen të kalojnë pa regjistruar sasitë e tyre të mallrave?  Faktorët mund të jenë disa, por më kryesorja, që përbën edhe arsyen e këtij shkrimi, lidhet me faktin se tashmë doganieri shqiptar përfaqëson një kategori nëpunësi që paguhet keq. Deri para pak muajsh një doganier me mbi 20 vite pune në këtë profesion paguhej pak më shumë se 60 mijë lekë  në muaj dhe vetëm tani paga e tyre, me gjithë vjetërsinë në punë, ka shkuar rreth 85 mijë lekë në muaj. Është një nivel page poshtë asaj që marrin homologët e tyre në vende të tjera. Por në rastin e doganierit nuk bëhet fjalë për një nëpunës të zakonshëm, ndonëse trajtohet si e tillë. Trupa prej 1000 vetësh e doganës shqiptare ka një detyrë tejet të rëndësishme, pasi ajo vjel nëpërmjet punës së saj rreth 60 për qind të të ardhurave fiskale të shtetit. Rritja e pagave të tyre deri në nivele të kënaqshme, deri në nivele kur një doganier, nëpërmjet pushimit nga puna në rast abuzimi të detyrës, të ketë se ctë humbasë, mundet ta reduktojë ndjeshëm tendencën korruptive të tyre. Mirëpo pa ndodhur kjo e deri kur të ndodhë kjo, po qe se do të ndodhë, njoftime të tilla si ai i para disa ditëve për arrestime doganierësh do të jenë të zakonshme.

    

SHPETIM LUKU/ Propozimi i Sokol Krajës dhe mëkatet e biznesit

SHPETIM LUKU/ Propozimi i Sokol Krajës dhe mëkatet e biznesit

Ditët, muaj dhe vitet kalojnë dhe problematika më të cilën haset biznesi shqiptar sa I takon fuqisë punëtore së vjen dhe bëhet më e mprehtë. Dhe sa më shumë majiset, aq më të mëdha bëhet edhe përpjkjet e biznesit për të gjëtur zgjidhjet përkatëse. Sokol Kraja, Pronari i kompanisë “Capital Resources” i kërkoi shtetit në një emission televiziv të para pak kohëve hapjen e ambasadave në shtetet të tilla si Bangladeshi, Pakistani etj, me qëllim që të lehtëshen mundësitë për sigurim të fuqisë punëtore conform rregullave. Është një propozim disi i ciltër i zotit Kraja, në funksion të reduktimit të së keqes që ka zenë biznesin shqiptar me pamundësinë për të siguruar fuqi të re punëtore apo për të mbajtur ata që kanë aktualisht. Themi është propozim i ciltër, pasi ky problem nuk lindi si rrufe në qiell të hapur, por ai është “gatuar” ndër vite nga vetë biznesmënët, të cilët sot vjelin frytet e hidhura të asaj cka kanë kultivuar ndër vite. Vetë Sokol Kraja njihet si biznesmen korrekt dhe përvëc perceptimit janë edhe treguesit e performancës së kompanisë “Capital Resources” që e prezantojnë të tillë.  Gjatë vitit 2022, për 164 punonjësit e kompanisë u përdor një fond pagash prej afro 147 milionë lekë. Cka do të thotë se cdo punonjësi i takoi mesatarisht një fond vjetor page rreth 900 mijë lekë. Ose ndryshe një pagë mesatare mujore që po i afrohet 80 mijë lekëve. E krahasuar me atë të një viti më parë, paga e cdo punonjësi u rrit mesatarisht me 200 mijë lekë në vit. Dëshira për të rritur pagat mund të jetë edhe më e madhe nga ana e drejtuesve të kompanisë, por rezultati financiar i saj aq lejon. Por problemi është se shumë e shumë biznesmenë shqiptarë as kanë qenë e as janë korrekt, të arsyeshëm dhe të drejtë me punonjësit e tyre. Shumë prej tyre kanë mëkate karshi punonjësve.  Dhe dy janë drejtimet ku është manifestuar në vite kjo moskorrektesë deri në nivelet e krimit ekonomik.

E para është puna e zezë. Pa menduar se koha kalon për cdokënd, pa menduar se vjen një ditë dhe punonjësit e tyre do të plaken, biznesi shqiptar ka aplikuar ndër vite punën e zezë. Duke bërë që nga njëra anë të mos derdhë kontributet e sigurimeve shoqërore të punonjësve të tyre, gjë që ka sjellë dëmtimin dhe dështimin e skemës së sigurimeve shoqërore në Shqipëri. Ndërsa para vitit 1990, për cdo përfitues kishte mbi 4 kontribues, pas viteve 90, puna e zezë solli degradimin e skemës, duke bërë që raporti përfiturs-kontribues të “saldohet” prej vitesh në 1:1. Pra për cdo përfitues të kemi një kontribues. Si rezultat i vjedhjes se kontributeve shoqërore, buxheti i shtetit ka subvencionuar cdo vit shuma kolosale parash, të cilat, në rast mosdështimi të skemës do të përdoreshin në sektorë të tjerë. Kjo është edhe një nga arsyet kryesore se pse pensionet në Shqipëri kanë qenë dhe janë në nivele ulëta dhe kjo është gjithashtu edhe arsyeja që shpjegon se pse ato së fundmi vetëm indeksohen në raport me inflacionin, por nuk rriten asgjë.

Përvec rënies në qafë që iu bën pensionistëve të sotëm, puna e zezë, e cila, sipas raporteve të institucioneve ndërkombëtare është  në Shqipëri sa dyfishi i vendeve të tjera, ka “meritën” edhe të krijimit të një brezi akoma më të mjerë “pensionistësh”. Të cilët do të jenë të tillë, vetëm sa i takon moshës, por jo përfitimit të një pensioni të denjë sepse puna e tyre nuk figuron kurrkund. E pra, a ka mëkat më të madh se sa një biznesmen të numërojë milionat, duke krijuar ndërkohë një ushtri me viktima të tilla sociale.

 Mëkati i dytë i biznesit shqiptar në raport me të punësuarit e tij është puna e papaguar ose më saktë, puna e mos paguar sa duhet. Duke vazhduar kështu prirjen e hershme të tij për të siguruar fitime ekstra edhe në kurriz të pagave të punonjësve. Që jo vetëm nuk kanë qenë e nuk janë dinjitoze, por nuk mund të sigurojnë as një jetesë modeste, pa problem bazike të të punësuarve.

Sepse nuk ka asnjë shpjegim tjetër që një kompani private profesionale, e cila siguron një fitim prej 4.5 milionë eurosh në vitin 2022, të destinojë për 155 punonjësit e saj vetëm një fond pagash prej 74 milionë lekë. Ose rreth 460 mijë lekë në vit për punonjës. Dy janë mundësitë në këtë rast. Ose kjo kompani ka zgjedhur profesionistët më të urtë e më të bindur në rruzullqë pranojnë të punojnë karshi një rroge mujore prej më pak se 40 mijë lekë ose ajo deklaron pagat minimale të tyre, mbi bazën e të cilave bën edhe pagesat e kontributeve shoqërore. Por që në të dy rastet kompani është mëkatare.

Vetëm së fundmi paga mesatare bruto është rritur në sektorin privat duke shkuar në 618 euro, ndërkohë që ajo në shtet ka kapur nivelin e 770 eurove. Të gjitha këto, pra edhe niveli i pagës, edhe sigurimet shoqërore të paguara në nivele minimale e kanë bërë sektorin privat të papreferuar në raport me shtetin për punë që mund të aplikohen edhe në shtet, edhe në privat.

Ja pra pse bizneset shqiptare vuajnë tashmë pasojat e një plage, për të cilën kanë kontribuar edhe vetë.

SHPETIM LUKU/ Ish-kulaku që u bë biznesmeni më i madh i Shqipërisë Juglindore

Me  biznesmenin korcar Luan Larti  e kishim lënë të takoheshim tek një kompleks pallatesh në hyrje të Korcës, aty ku dikur ka qenë fabrika e trikotazhit. Është një kompleks, nga më të bukurit e më cilësorët  e qytetit, që e ka ndërtuar kompania Larti sh.p.k.  Pata ndjesinë se aty duhet të ishin zyrat e  kompanisë, por Luan Larti më orientoi nëpërmjet telefonit të shkoja e ta takoja tek kantieri, aty afër. Kur mbërrita  shikoj administratorin dhe njëkohësisht një  nga pronarët e kompanisë Larti sh.p.k në mes të kantierit, duke ndjekur punimet.

“Nuk ke drejtues punimesh që rri vetë në kantier”, i them me humor. Dhe përgjigjen do ta merrja pak caste më vonë kur u ulëm të bisedojmë.

“Kompleksin e kam dhënë me sipërmarrje, grupeve të ndryshme që kryejnë punime sipas specializimit që kanë. Por më pëlqen shumë ti ndjek edhe  vetë punimet, pasi marr kënaqësi kur shikoj ritmet e punës, kur shikoj ndikimin social të aktivitetit në një kontigjent prej afro 200 punonjësish, kur shikoj përmbushjen e grafikëve ditorë të punës, kur shikoj se si godinat rrisin shtatin cdo ditë etj.

Duke u përgjigjur në këtë formë, Luan Larti na ka dhënë në fakt edhe shpjegimin kryesor pse ai është biznesmeni më i madh në rajonin juglindor dhe një prej më të mëdhenjve edhe në rang kombëtar.  Jo rastësisht. Ndonëse periudha e ndërrimit të sistemeve e kapi të ri në moshë, sërish, vuajtjet që kishte kaluar gjatë sistemit monist kur familja e tij trajtohej si kulak  kishin lënë gjurmë tek Luan Larti. Për të drejtë shkolle as që bëhej fjalë, ndërkohë që viti kalendarik shtyhej me 6 muaj punë në bujqësi e 6 muaj në kombinatin e sheqerit në Maliq. Ndaj, kur sistemi ekonomik ndryshoi, kur në Shqipëri u instalua ai system ekonomik që bazohej në insiativën e lirë, në kokën e Luan Lartit ishte fiksuar vetëm një ide: të ndërtonte një punë të tijën nëpërmjet së cilës të matej e të verifikohej sa i suksesshëm ishte ai. E provoi për pak kohë emigrimin dhe e kuptoi shpejt se qëllimi i tij kryesor, pra, ndërtimi i një pune të tij kishte kuptim vetëm nëse kthehej në atdhe. Dhe porsa u kthye përfundimisht, së bashku edhe me atë që e ka aksioner përgjatë më shumë se 30 viteve, Astrit Isa, nisën tregtimin e fruta perimeve. Duke shënuar ndërkohë edhe fillimin e një ortakërie që ka thyer tashmë  rekordin e kohëzgjatjes, gjë kjo e rrallë në biznesin shqiptar.

 Ecuria e biznesit ishte e tillë që nuk mund të kënaqte egot e dy aksionerëve që kuptonin se mundësitë ishin për shumë më tepër efektivitet dhe rentabilitet. Ndaj dhe kaluan në një sektor tjetër, sikurse ishte ai i tregtimit të materialeve të ndërtimit. Rritja e vazhdueshme e aktivitetit sollli ndryshime të rëndësishme  edhe në organizim, derisa në vitin 1999 u krijua kompania Larti sh.p.k. Në fillim si sipërmarrje e vogël me qëllim tregtimin e materialeve të ndërtimit në Korcë dhe rrethinat e saj. Por falë punës së themeluesve të saj dhe cilësisë së lartë të produkteve që tregtonte, aktiviteti rritej vazhdimisht dhe produktet zunë një vend të rëndësishëm në treg. Klientela filloi të shpërndahej pothuaj në të gjithë Shqipërinë dhe kompania u kthye nga kompani locale në kompani kombëtare. Objekti i veprimtarisë ka ardhur duke u zgjeruar, pasi përvec tregtimit të mallrave të ndryshëm për ndërtimin, kompania grumbullon dhe tregton skrap hekuri dhe vitet e fundit ajo është futur fuqishëm edhe në ndërtim. Duke ndërtuar dhe rikonstruktuar objekte banimi dhe tregtimi.  Vetëm kompleksi në hyrje të Korcës përfaqëson një volum ndërtimi prej 60 mijë metra katror dhe është konkretizuar brenda një periudhe 4 vjecare. Cka do të thotë se cdo vit, kompania ka ndërtuar rreth 15 mijë metra katror.

Kompleksi i banimit në hyrje të Korcës është një nga krenaritë e Luan Lartit dhe ai duke biseduar nxjerrë në pah edhe arsyet nga buron kjo krenari njerëzore dhe profesionale.

“Në apartamentet e këtij kompleksi temperatura në dimër është 18 gradë, në verë kur bën vapë të madhe, brenda tyre është fresk. Cdo familje e ka faturën e energjisë elektrike jo më shumë se 4 mijë lekë në muaj dhe e gjithë kjo vjen sepse godinat janë me material cilësore në ndërtim dhe izolim”, shpjegon ai. Dhe habia vjen e shtohet tek ne kur mësojmë se i gjithë ky standart i lartë që shoqëron këtë kompleks e ka cmimin e shitjes më pak se 700 euro për metër katror. I gjithë volumi i ndërtimi prej 60 mijë metra katror është konkretizuar brenda një periudhe 4 vjecare, cka do të thotë se cdo vit, kompania ka ndërtuar rreth 15 mijë metra katror.

Moto e kompanisë Larti sh.p.k ka qenë dhë mbetet furnizimi i tregut me materialet më cilësore dhe standartet bashkëkohore. Dhe këtë e ka arritur nëpërmjet përzgjedhjes së produkteve që furnizon, duke siguruar partneritet me kompanitë më serioze në treg që i prodhojnë apo kanë ekskluzivitetin e këtyre  produkteve.

Performanca e kompanisë

Më lart thamë se tashmë Larti sh.p.k renditet në gjirin e kompanive më të mëdha në rang kombëtar. Dhe ky nuk është një perceptim, por konkluzion që del edhe nga mbikqyrja dhe analiza e treguesve financiarë të saj. Gjatë vitit 2022, Larti sh.p.k arriti të realizojë një aktivitet në vlerën e 6.1 miliadrë lekëve. Kjo do të thotë një rënie fare e lehtë e të ardhurave, krahasuar me vitin paraardhës, por që megjithatë e renditën kompaninë në vendin e 72, ndër kompanitë më të mëdha të vendit. Më mirë ishte realiteti i përfitueshmërisë së kompanisë dhe dinamika e saj, krahasuar me periudhën paraardhëse. Kështu, Larti sh.p.k realizoi një fitim para tatimit prej 382 milionë lekësh, që do të thotë një rentabilitet prej 6,2 për qind, një nivel i kënaqshëm për kompani që distribuojnë dhe tregtojnë mallrat ë ndryshëm. Sipas këtij treguesi kompania Larti sh.p.k paraqitet si kompania e 104 sipas fitimit të siguruar. Edhe sa i takon taksave dhe tatimeve që përbëjnë edhe kontributin e kompanisë në buxhetin e shtetit, ai është në një shifër të konsiderueshme, pasi mbi 700 milionë lekë janë paguar në favor të institucioneve publike.

Këta tregues shumë të mirë nxjerrin në pah punën e palodhur të kryer nga drejtuesit dhe i gjithë stafi. Një nga synimet kryesore të Larti sh.p.k është rritja e mëtejshme e pranisë në treg. Dhe me atë cfarë ka treguar ndër vite, me progresin që ka mundur të sigurojë kjo kompani, nën drejtimin e Luan Lartit dhe Astrit Isa, është e sigurtë që synime të tilla janë mëse të realizueshme.