Uncategorized

Vasil Naci është një prej biznesmenëve më të njohur e më të suksesshëm shqiptar. AGNA Group, Pronar dhe President i të cilit ai është ka aktivitete në disa sektorë të biznesit shqiptar. Mirëpo prej disa vitesh, Vasil Naci ka fituar edhe statusin e lektorit, duke formuluar, duke predikuar e duke ofruar rrugën se si mund të arrihet suksesi në biznes. Sigurisht që një sipërmarrje e tillë, sikurse është aktiviteti “Rruga drejt suksesit” përfaqëson ndërkohë mënyrën se si Vasil Naci ka menduar të bëhet edhe më shumë i dobishëm për të tjerët, duke përcuar tek ta atë cka ai ka mësuar dhe ka jetësuar. AGNA Group me një aktivitet vjetor rreth 350 milionë euro është  kartvizita e duhur për ta bërë Vasil Nacin lektor të mirë. Nga ana tjetër, vetë Vasil Naci është një student i përhershëm dhe i përulur teksa merr pjesë përgjatë cdo viti në trajnime të ndryshme ndërkombëtare, ku lektorë e trajnerë janë guru të biznesit ndërkombëtar. Pra, Vasil Naci ka c’të tregojë, ka c’të sugjerojë, ka c’të rekomandojë, ka c’të ofrojë, ka c’të mësojë. Statusi i lektorit për rrugën që duhet përshkuar për të siguruar sukses përfaqëson përpjekjen e tij për tu përmirësuar vazhdimisht, për tu perfeksionuar e për tu realizuar edhe më shumë. Sepse, sikurse ka thënë vetë dikur, “historinë me paratë unë e kam mbyllur që në vitin 1992”. Atë vit kur filloi biznesin, kur nisi këtë rrugë që e ka cuar sot në krijimin e një grupi biznesi, ndër më të mëdhenjtë në Shqipëri.

Që një biznesmen kthehet në lektor kjo është kuptimplotë. Por mua më ka intriguar shumë e kundërta këtij fakti. Pra, ajo se si ka mundësi që asnjë nga profesorët shqiptarë të ekonomisë nuk ka mundur të ngrejë një biznes të tijin, për të konkretizuar të gjitha ato njohuri që ata kanë e që i transmetojnë tek studentët në trajtë leksionesh?! Personalisht kam medituar shpesh rreth arsyeve që kanë cuar në këtë realitet, ku në biznesin shqiptar nuk ka asnjë aktivitet të madh, të krijuar nga profesorët e ekonomisë. Dhe kam gjetur disa arsye justifikuese apo më saktë shpjeguese nëpërmjet “monologut” tim. Një nga arsyet lidhet me fokusimin tek teoria dhe jo tek praktika. Profesorët e ekonomisë shpesh specializohen në analizë teorike dhe kërkime akademike, por këto nuk përkthehen gjithmonë në aftësi praktike për të bërë para. Një arsye tjetër mund të jetë përzgjedhja nga ana e profesorëve e një karriere ku dominon pasioni për mësimdhënien dhe kërkimin shkencor dhe jo domosdoshmërisht dëshira për të bërë para.

Nga ana tjetër, shumica e profesorëve mund të preferojnë një pagë fikse, e cila është e pakrahasueshme me fitimet potenciale të sipërmarrësve të suksesshëm.

Por teorikisht mund të ketë edhe një sërë shkaqesh e arsyesh të tjera. Për shembull, profesorëve të ekonomisë nuk iu pëlqen marrja e riskut përsipër, ndaj ata i qëndrojnë rrugës së sigurt dhe të qëndrueshme të të ardhurave. E kundërta ndodh me sipërmarrësit, sikurse e kemi shpjeguar edhe në mjaft profile biznesi që kemi trajtuar në kuadër të botimit kombëtar “Biznesi Shqiptar: Më të Mirët”. Por mund të jenë edhe mungesa e kapitalit fillestar apo fokusimi. Sepse mjaft prej tyre investojnë kohën dhe energjinë në kërkime dhe publikime, por këto nuk I ndihmojnë në zhvillimin e aftësive për të krijuar pasuri të madhe.

E megjithatë, kushdo qoftë arsyeja, fakti është se asnjë nga profesorët shqiptarë të ekonomisë nuk ka mundur të konkretizojë “leksionin” numër 1 të biznesit: identifikimin e një produkti apo shërbimi për të cilin ata të kalkulojnë se ka blerës apo përdorues flet shumë. Por nuk janë vetëm profesorët shqiptarë me këtë “difekt”. Pyetja në titull të këtij shkrimi ka vlerë thuajse për të gjithë profesorët e ekonomisë në botë. Dhe për të kuptuar edhe më mirë arsyet, përvec atyre që rreshtuam teorikisht më lart, po iu ofrojmë një shkrim shumë interesant, botuar nga Telegraf rreth kësaj teme afro 4 vite më parë.

https://telegrafi.com/pse-profesoret-e-ekonomise-nuk-jane-miliardere/

Qarku i Kukësit është më i varfëri në Shqipëri. Dhe kjo nuk është cështje perceptimi. Pasi pasuritë e shumta natyrore që ndodhen në këtë qark si mineralet, pyjet, hidrocentrali, liqeni, Alpet apo edhe pozicioni kufitar i tij me Kosovën nuk favorizojnë pra perceptimin e vërfërisë, por nxisin iluzionin e kundërt. E megjithatë janë tregues të tjerë ato që i japin qarkut verior statusin e padëshiruar. Mbi 5000 familje trajtohen me ndihmë ekonomike vetëm në Bashkinë e Kukësit. Rreth 50 për qind e forcave të afta për punë janë pa punë. Tek të rinjtë kjo përqindje rritet duke shkuar në 60 për qind. Të ardhurat mesatare të një familjeje në qarkun e Kukësit janë pak më shumë se gjysma e mesatares në rang vendi. Numri i bizneseve për 1000 banorë është 42, pra një numër shumë i ulët. Emigracioni nga ana tjetër është i lartë. Këto e tregues të tjerë si këto i japin Kukësit “trofeun” e qarkut  më të varfër. Por  nga ana tjetër, si për paradoks, prej këtij qarku janë edhe disa nga biznesmenët më të mëdhenj në rang vendi.

Nga Kukësi është Shefqet Kastrati, grupi i të cilit e ka kaluar aktivitetin e 1 miliard eurove xhiro. Interesat e biznesit të këtij grupi janë shumë të gjëra. Ato përfshijnë tregtimin e karburanteve, ndërtimin, tregjet financiare, hotelerinë, menaxhimin e aeroportit ndërkombëtar të Rinasit dhe Kukësit etj etj.

Nga Kukësi është Kadri Morina, një ndër biznesmenët e rëndësishëm në tregun financiar. Me dy kompani sigurimi dhe një bankë në zotërim.

Nga Kukësi është Shyqyri Duraku, i cili, në ditët e tij më të mira si biznesmen ishte ndër biznesmenët kryesorë të Shqipërisë me aktivitet në sektorin e karburanteve, sektorin hotelier, spitale private etj.

Nga Kukësi është Hajri Elezaj, pronari u kompanisë së prodhimit të ujit “Lajthiza”, kompanisë lider në tregun përkatës.

Nga Kukësi janë edhe Dervish Domi, pronar i fabrikës së miellit Atlas e Astrit Dobrushi, një biznesmen që merrt me minerale.

Po nga Kukësi është edhe Shani Peposhi, pronari i kompanisë farmaceutike “Trimed”. Edhe pse tashmë i tërhequr prej biznesit, sërish, kompania që ka krijuar e që menaxhohet tashmë nga fëmijët e tij është kompani e rëndësishme e tregut farmaceutik. Nga Kukësi janë edhe vëllezërit Billa, të cilët kanë krijuar prej vitesh kompaninë me të njëjtin emër dhe që pozicionohet fuqishëm në tregun e shitjes së pajisjeve hidrosanitare.

Nga Kukësi janë vëllezërit Basri e Hysen Rruka. I pari i njohur për tregtinë e elektroshtëpiakeve dikur, me fillimin e sistemit kapitalist në Shqipëri e më pas, si përfqësues për Shqipërinë i Mercedes Benzit. Vazhdoi për një periudhë të gjatë deri në momentin që e quajti të arsyeshme ta shistebiznesit e tij tek Grupi Kastrati. Edhe Hysen Rruka është i njohur për disa përfaqësi të huaja si Siemennsi etj.

Nga Kukësi ishte edhe i ndjeri Arjan Musa, i cili kishte kompaninë e tregtimit të makinave “Noshi” e që tregtonte markën Opel.

Po nga Kukësi është deputeti biznesmen Flamur Hoxha, një nga pionierët e biznesit fason në Shqipëri. E meqë po flasim për qarkun, i cili përfshin Kukësin, Tropojën dhe Hasin nuk mund të lemë pa listuar edhe dy biznesmenët e mirënjohur tropojanë, Avni Ponari dhe Ram Geci, të cilët forcojnë ndjeshëm formacionin e biznesmenëve të mëdhenj me origjinë nga qarku. Janë edhe disa të tjerë, por kaq mjafton për të evidentuar paradoksin. Dhe pyetja e natyrshme është se si është krijuar ky paradoks?

Së pari, këta biznesmenë që përmendëm, por edhe të tjerë janë bërë të tillë, pra i janë futur biznesit dhe janë rritur ndër vite duke dalë jashtë kornizave locale dhe duke thyer kufijtë rajonalë. Pjesa më e madhe e tyre u transferua në Tiranë që në momentet e para të ndërrimit të sistemit, ngritën një aktivitet e mirëmenaxhuan dhe arritën aty ku janë sot. Por është po ky factor, pra zhvillimi I aktivitetit të tyre në Tiranë apo Durrës arsyeja edhe se pse kapitali i investuar në mnyrë sistematike prej tyre ndër vite nuk ka kontribuar në mënyrë të drejtëpërdrejtë për zhvillimin e zonës së tyre të origjinës.  Nëse secili nga biznesmenët e mëdhenj të Kukësit do të kishte një aktivitet me qendër në Kukës situata do të ishte më ndryshe. Sa për ilustrim, i vetmi që ka një aktivitet të mirëfilltë biznesi në atë zonë është Hajri Elezaj. Kompania e tij, “Lajthiza Invest” ka një impakt të rëndësishëm social për zonën, por ndërkohë, ai aty po konkretizon edhe investime të tjera, të cila edhe tani, por sidomos kur të përfundojnë do ta rrisin impaktin e kompanisë në zonë. Edhe Avni Ponari nuk i ka shpëtuar “detyrimit” për të investuar në zonën e vendlindjes, teksa ka ngritur në Valbonë resortin me të njëjtin emër.

Megjithatë është e kuptueshme që pasuria e disa individëve nuk përkthehet automatikisht në mirëqenie për gjithë popullsinë, sepse mungesa e investimeve publike, infrastruktura e dobët dhe papunësia mbeten sfida të mëdha në rajon. Kjo ndihmon që Kukësi si qark të jetë ende në nivele të larta varfërie, pavarësisht milionerëve që ka nxjerrë.

Edhe pak muaj na ndajnë nga zgjedhjet e përgjithshme ku do të votohet për 140 deputetët e rinj të Kuvendit të Shqipërisë. E sigurtë është që në adresë të biznesmenëve të ndryshëm do të shkojnë ftesa nga partitë politike për të garuar nën siglën e tyre. Fundja, kështu ka ndodhur në të kaluarën e kështu pritet të ndodhë edhe në zgjedhjet që po vijnë. Sepse në Kuvendin e Shqipërisë kanë hyrë e kanë dalë me cilësinë e deputetit një aradhë e tërë biznesmenësh. Procesi i rekrutimit të biznesmenëve në politikë filloi me biznesmenin e njohur shijakas, Agron Duka. Duke qenë ndër të parët biznesmenë të suksesshëm në zonën e Shijakut e të Durrësit, por mbi të gjitha, duke qenë se aktivitetet e tij kishin një impakt të rëndësishëm social në atë kohë, nisur nga numri i të punësuarve apo marrëdhëniet e interesit që ato krijonin, ai u përzgjodh nga Fatos Nano për të garuar për PS-në. Ishte koha e sistemit elektoral mazhoritar, ku individët me reputacion ktheheshin në kandidatë të fortë për deputetë. Dhe fakti është se Agron Duka fitoi në atë periudhë mandatin e deputetit në një zonë aq të vështirë ku sic thuhej “edhe nëse kandidat i PD do të ishte një gomar real, ai do të votohej”. Fatos Nano e vazhdoi procesin kapërcimit të biznesmenëve në politikë duke përfshirë më pas biznesmenin shumë të njohur në atë kohë, Shyqyri Duraku. Edhe ky eksperiment rezultoi me sukses për ish-kryeministrin pasi biznesmeni kuksian e fitoi mandatin e tij në qytetin verior. Më pas futja e biznesmenëve në Kuvendin e Shqipërisë u kthye në një dukuri të zakonshme. Aq e zakonshme sa po të rrijmë e të numurojmë ata që kanë hyrë e kanë dalë, do të na duhet të shpenzojmë pak kohë. Sigurisht, kapërcimi nga biznesi në politikë ka disa dimensione që mund të jenë problematike, sidomos në kontekstin shqiptar. Ndërthurja e politikës dhe biznesit sjell përfitime të dyanshme, por po ashtu mund të krijojë konflikte të interesit, veçanërisht në mjedise ku mekanizmat e kontrollit janë të dobët. Ky kalim mund të jetë problematik për disa arsye kryesore:

Së pari prej konfliktit të interesit që krijohet. Biznesmenët shpesh kanë interesa të lidhura ngushtë me vendimet politike dhe kalimi në politikë rrit rrezikun që ata të përdorin pushtetin për të përfituar personalisht ose për të mbrojtur interesat e kompanive të tyre.

Së dyti, prej konkurrencës jo e barabartë: Nëse një politikan ka edhe interesa biznesi, mund të përdorë pozicionin për të favorizuar kompaninë e vet, duke krijuar një terren të pabarabartë për bizneset e tjera dhe duke dëmtuar ekonominë e tregut të lirë.

Së treti, prej korrupsionit dhe abuzimit me fondet publike: Kapërcimi nga biznesi në politikë mund të shtojë rrezikun e korrupsionit, meqë individë me lidhje të forta në treg kanë më shumë motivim dhe mundësi për të përfituar nga fondet publike ose për të manipuluar procedurat e tenderimit.

Së katërti prej përkeqësimit të besimit publik: Kur biznesmenët përdorin politikën si një mjet për të avancuar interesat e tyre, publiku mund të humbasë besimin te qeveria dhe në procesin demokratik. Kjo, në afat të gjatë, e dëmton shumë stabilitetin politik dhe social.

Por realiteti shqiptar,  duket se nuk sugjeron raste të tilla flagrante ku ata biznesmenë që kanë “braktisur” biznesin për politikën të kenë krijuar konflikt të pastër interesi apo që të ketë kthyer në avantazh të biznesit të tyre të qënit në politikë. E kundërta është e vërtetë. Pjesa më e madhe e biznesmenëve-politikanë kanë paguar një kosto të madhe për bizneset e tyre, teksa ata kanë humbur pozitën që kanë patur në treg përpara kalimit në politikë. Shembulli më imirë ilustrues është ai i Agron Shehaj, ish deputet i PD-së, tashmë kryetar i Partisë “Mundësia”. Përpara se të hynte në politikë, kompania e tij ishte lidere e tregut ku operonte, ndërsa më pas ajo rrëshqiti shumë vende poshtë në hierarkinë e sektorit.  Sami Gjergji, ish deputet i PD-së dhe një nga biznesmenët kryesorë të sektorit të prodhimit të vezëve njohu një dishezë të vërtetë në momentitn kur hyri në politikë. Rakip Suli, ish deputet i PS-së përpara se të hynte në politikë kishte një kompani të fortë në punimet e gipsit. Por pas kapërcimit të tij në politikë emri i Aurora”-s është zhdukur nga qarkullimi. H.G, edhe ky një ish biznesmen i njohur bëri një “stash” 4 vjecar në Kuvendin e Shqipërisë, por humbi përmasat e dikurshme të tij si biznesmen.

Ka pastaj një kategori tjetër deputetësh, të cilëve iu është dashur të paguajnë një harac të madh nga sulmet publike të opozitës si përfitues të parave publike. Pavarësisht se shumat për të cilat akuzohen janë më shumë se qesharake për një biznesmen. Koco Kokëdhimës, sa për ilustrim, iu desh të lërë mandatin e deputetit, vetëm sepse kompania e tij e internetit “Abissnet” kishte lidhur një kontratë modeste shërbimi me një institucion publik. Deputetit tjetër milioner, Vullnet Sinajt  i duhet të durojë etiketimet më të rënda për një akuzë sikur kompania e tij BIG Market ka përfituar padrejtësisht një shumë…. qindramijë lekëshe!

Tkurrja e aktivitetit, kostot morale që kanë paguar e paguajnë deputetët nga akuzat e kundërshtarëve të tyre janë arsye që normalisht duhet të dekurajojnë biznesmenët për tiu përgjigjur pozitivisht ftesës së partive politike për te qënë në lista. E megjithatë shumë prej tyre pranojnë, duke na lënë pa përgjigje logjike dhe racionale rreth arsyes se pse pranojnë.

Nga ana tjetër, nuk përjashtohet që disa biznesmenë të sjellin përvoja të dobishme për vendimmarrjen në ekonomi dhe menaxhimin e burimeve, por do të ishte më e shëndetshme për demokracinë që kalimi i tyre në politikë të shoqërohej me masa të forta kontrolli për të parandaluar abuzimet dhe konfliktet e interesit. Nëse do të bëjmë një retrospektivë për të sjellë një shembull të mirë të deputetit  aktiv të ardhur nga bota e biznesit, njëri prej tyre është Pilo Kerri. I cili mori atributet e një deputeti të mirëfilltë që e “shijonte” postin nëpërmjet iniciativave ligjore, diskutimeve, debateve etj. Por edhe nëpërmjet një mënyre të tillë veprimi ai e vecoi veten nga kategoria e deputetëve të dështuar, edhe biznesi i tij pagoi koston përkatëse duke u tkurrur përsa kohë zgjati statusi i tij si deputet.

Të blesh një makinë nuk është një vendim i lehtë. Përkundrazi është tejet i vështirë sepse pyetjet që e shoqërojnë këtë process e që iu duhet dhënë përgjigje janë të shumta. Cfarë makine të blej: të re apo të përdorur? Me karburant apo elektrike? Nëse vendos të blej makinë me karburant, të preferoj makinë me motor nafte apo benzine? Po sipas vendit dhe kompanive të prodhimit, të preferoj makinë gjermane, Italiane, franceze, apo makina japoneze, koreane ose kineze? Por këtyre pyetjeve iu jepet përgjigje, pasi më parë kandidat blerësi i makinës iu ka dhënë përgjigje disa pyetjeve të tjera. Të cilat janë pyetje shumë ndihmuese për të gjetur variantin më të mirë dhe për ta bërë vendimin për blerjen e një makinë veprim që nuk shoqërohet më pas me pakënaqësi e pishmane.

Duke qenë se zgjedhja e një makine varet nga nevojat dhe preferencat e individit përgjigja karshi pyetjeve që do të vijojnë ndihmon shumë në sqarimin e situatës.

Së pari, individi duhet ti përgjigjet pyetjes se për cfarë qëllimi  e do makinën. Nëse e do për udhëtime të përditshme në qytet atëhere duhet të preferojë makina të vogla dhe ekonomike. Ka sa sa të duash modele të tillë por sa për shembull ilustrues po përmendim Toyota Yaris, Hyundani i20, Volkswagen Polo etj.

Nëse makina duhet për udhëtime të gjata dhe komode ka lloje të tjera makinash-Sedane. Cdo shtëpi automobilistike ka modelin e vet në këtë kategori.

Po qe se makina duhet për terrene të vështira(off-road) atëhere këtë punë ta zgjidhin makinat SUV.

Nëse makina duhet për përdorim familjar të përshtatshme për këtë qëllim janë Minivans ose SUV.

Një pyetje e rëndësishme të cilin kandidat blerësi duhet tia bëj vetes është edhe ajo që ka lidhje llojin e makinës sa i takon energjisë që ajo përdor. Pra duhet të blejë një makinë me karburant apo makinë elektrike? Këto të fundit jo vetëm që kanë përhapje të shpejtë, por në vende si Norvegjia janë shumicë absolute ku në dhjetë makina të reja që shiten 9 janë elektrike. Dhe akoma më shumë do të vijojnë të përhapen, duke arritur që në një periudhë kohe të zëvëndësojnë tërësisht makinat me djegje të brendshme. Por nëse vendos të blesh makinë elektrike vërtet ke marrë një vendim të mirë sa i takon anës ekologjike dhe ekonomike, por nuk ke llogaritur problemet aktuale që shfaqen në realitetin shqiptar sa i takon infrastrukturës së karikimit.

Nëse zgjedh makinë me benzinë, këto makina kanë një kosto fillestare më të ulët dhe mirëmbajtje më të thjeshtë.

Alternativa e zgjedhjes së makinave me naftë shoqërohet me përfitimet se këto makina janë të përshtatshme për distanca të gjata dhe karakterizohen nga kursimi i karburantit.

Një nga pikëpyetjet e madha që ka një kandidat blerës i një makine është marka e saj. Makinat gjermane karakterizohen nga cilësia dhe luksi(Mercedes-Benz, BMË, Audi). Makinat japoneze si Toyota, Honda, Mazda, karakterizohen nga besueshmëria dhe kostot e ulëta të mirëmbajtjes.

Makinat koreane si Hyundai apo KIA janë të pajisura në mënyrë moderne dhe janë me cmime konkuruese.

Pasi iu ke dhënë përgjigje këtyre lloj pyetjeve cështja e zgjedhjes varet nga buxheti në dispozicion të blerjes së makinës. Sepse jo rrallë, shqiptarët e kanë mëse të zakonshme ti ngatërrojnë gjërat. Tjetër gjë duan e iu pëlqen, por pa patur buxhetin përkatës. Madje, buxheti është limitues dhe kushtëzues në marrjen e një vendimi të mirë. Me një buxhet nën 15 mijë euro mund të marrësh ose një makinë të përdorur në gjendje të mirë ose një model makine të vogël, por të re.

Nëse buxheti është më i madh dhe mund të arrijë deri në 30 mijë euro, atëhere ky buxhet konsiderohet i mjaftueshëm për të bërë tëndin një automjet të ri, të pajisur mirë dhe me performancë të lartë.

Ndërsa, po qe se në dispozicion të blerjes së një makine është një buxhet që i kalon të 30 mijë eurot, atëhere mund të sigurohet një automjet luksoz ose një makinë elektrike e teknologjisë së fundit.

Si konkluzion mund të thuhet se blerja e një makine nuk është një vendim që merret sipas variantit “kokë a pil”, por një vendim që duhet peshuar mirë nga ana logjike.

Egziston një rregull i pashkruar sipas të cilit kurrë nuk duhet shpenzuar aq sa fiton, por më pak. Sigurisht, këtij rregulli nuk mund ti nënshtrohen persona apo familje që bëjnë pjesë tek kategoria e të vërfërve, pasi të ardhurat e tyre,nuk mjaftojnë as për të plotësuar nevojat bazike të tyre. Por për persona e familje të tjera që nuk kategorizohen tek të varfërit kursimi është thuajse detyrim. Në emër të ndërtimit të një standarti jete realist, të qëndrueshëm dhe afagjatë. Po sa duhet kursyer? Nuk ka ndonjë manual apo “urdhëresë” të posacme për këtë qëllim, por zakonisht thuhet se buxheti familjar , sipas një modeli të zakonshëm duhet shpërndarë sipas formulës 50/30/20. Pra 50 për qind përfaqëson nevojat bazike për strehim, ushqim, transport. 30 për qind përfaqëson shpenzimet që duhen për transport, kurse 20 për qind sasinë që duhet kursyer ose të nevojshme për të shlyer borxhe që mund të jenë marrë. Dhe nuk është se shqiptarët nuk kursejnë sepse depozitat qoftë në lekë e qoftë në valutë vetëm janë rritur. Mirëpo, ndërsa logjika e menaxhimit të jetës i bën ata të kursejnë, të administrojnë të ardhurat e tyre në mënyrë racionale, problemi është se paratë e kursyera e të depozituara nëpër banka atyre iu janë kthyer në stress. Në dramë.  Në pamundësi reagimi. Zhvillimet ekonomike të vendit ku zhvleftësimi i euros në raport me lekun iu zhvleftësoi shqiptarëve edhe depozitat, inflacioni i brendshëm dhe ai i importuar ulën edhe vlerën reale të depozitave. Pasi interesat që paguajnë bankat për depozitat është i papërfillshëm. Kështu, në muajin dhjetor indeksi i cmimeve të konsumit arriti në nivelin e 117 për qind krahasuar me muajin dhjetor 2020. Cka do të thotë se edhe depozitat kanë humbur thuajse 12-17 për qind vlerën e tyre krahasuar me 4 vite më parë. Por nuk ndikon vetëm kaq dhe vetëm në këtë aspect. Edhe po qe se një depozitues ka bërë ndonjë investim në formën e blerjes së letrave me vlerë, sërish inflacioni zvogëlon fitimet e tyre reale që vijnë prej këtij investimi. Por drama kthehet në fakeqësi, kur, sikurse thamë edhe pak më lart nuk ke mundësi reagimi. Pra, edhe pse je i bindur që duhet të lëvizësh, që duhet të bësh dicka për të mbrojtur kursimet e tua, shikon që mundësitë reale për të reaguar e manovruar janë thuajse zero.

Po cilat janë format klasike të një reagimi për të mbrojtur kursimet e tij depozituesi nga inflacioni?

Mënyra më e zakonshme është investimi në aksione. Mirëpo kjo mënyrë investimi është teorike dhe thjesht jo mundësi konkrete në Shqipëri. Ekonomia shqiptare, edhe pse ka zyrtarisht mbi 32 vite që thuhet se është sistem kapitalist, nuk ka akoma bursë ku të listohen kompani të ndryshme për shitje-blerje aksionesh. Shumica e kompanive shqiptare madje janë me një  pronar individ.

Një formë tjetër e ruajtjes së kursimeve nga inflacioni është  blerja e bonove të indeksuara me inflacionin. Por edhe kjo është një metodë teorike, e cila nuk zbatohet në Shqipëri. Bonot e borxhit qeveritar shqiptar janë me interesa fiks dhe se si shkon më tej ecuria e inflacionit është cështje risku për blerësin e këtij borxhi. Aq më tepër që borxhi qeveritar është edhe një nga fushat e investimit të vetë bankave. Të cilat janë të privilegjuara, pasi nga njëra anë nuk paguajnë interesa për depozituesit, nga ana tjetër fitimin e siguruar e kanë neto sepse inflacioni bie mbi supet e depozituesit.

Alternativa e tretë e mbrojtjes së depozitave prej kursmeve është blerja e pasurive të paluajtshme. Këto pasuri e ruajnë mirë vlerën gjatë periudhave inflacioniste, por edhe gjatë kohërave normale. Mirëpo edhe kjo mënyrë mbrojtjeje sërish është e pazbatueshme për kursimtarin dhe depozituesin e zakonshëm. E para se nuk mund të blihen një pasuri e patundshme me kursime klasike të 20 për qind të buxhetit mujor familjar. Dhe e dyta, për arsye të realitetit shqiptar. Tregu i pasurive të paluajtshme ka njohur kërcime të mëdha cmimesh për efekt faktorësh specifikë, të cilët e kanë bërë një shtëpi apo një dyqan modest një ëndërr të parealizueshme për qytetarin e ndershëm. Dhe kështu prishet e gjithë skema racionale e të jetuarit me llogari, me planifikime e kursime.

.

Perceptimi se cmimet e produkteve të ndryshme në supermarketet e Shqipërisë janë më të larta se sa në vende si Italia, Kosova, Maqedonia apo Serbia ka një përhapje jo të pakët tek konsumatorët shqiptarë.. Ai është bërë i mundur, së pari në saj të “studimeve” krahasuese që kanë bërë persona të ndryshëm, duke iu referuar cmimeve të një kategorie produktesh në supermarketet përkatëse të vendeve që krahasohen dhe së dyti, edhe nga eksperiencat konkrete që kanë persona të ndryshëm, të cilëve iu është dhënë mundësia të bëjnë blerje produktesh në vendet që përmendëm më lart. Dhe nuk është se nuk ka bazë pretendimi se shumë produkte që tregtohen nëpër supermarketet shqiptare- kryesisht ata që vijnë nga importi-tregtohen me cmime disi më të larta se sa nëpër supermarketet italiane, kosovare apo maqedonase. Pyetja që ka kuptim në këtë rast është ajo që tenton të nxjerrë shkakun e një realiteti të tillë. Pra, a janë cmimet më të larta sepse vetë tregu i retailit është i organizuar në një mënyrë të tillë që nuk garanton konkurencë, ndaj i “ngop” pronarët e rrjeteve zinxhir të supermarketeve dhe hipermarketeve me fitime të mëdha? Sigurisht që jo. Sepse në tregun përkatës bëjnë pjesë dhjetra kompani të mëdha e të vogla, të njohura e më pak të njohura, shumë të përhapura e më pak të përhapura, të cilët e zhvillojnë luftën e tyre në treg në kushtet e një konkurence të fortë. Biznesmenët nuk ndahen në njerëz të mirë apo të këqinj. Ata veprojnë sipas hapësirave që iu mundëson tregu. Janë të paktën 7 kompani të mëdha e rreth 30-40 të tjera më të vogla. Dhe sikurse kemi thënë edhe në një shkrim tjetër rreth kësaj teme, norma e fitimit që siguron kjo mënyrë funksionimi për aktorët e saj, varion nga 1-5 për qind që është një normë fitimi shumë modeste. Edhe historia e biznesit në këtë sektor nuk është inkurajuese. Mercator, rrjeti më i mirë i supermarketeve në Ballkan e mbylli aktivitetin në Shqipëri me humbje.

I madhi Carrefour e mbylli gjithashtu aktivitetin në Shqipëri, duke lenë pas 17 milionë euro borxhe. Del Haise, një nga ekselencat në Europë e mbylli me humbje dhe iku.

Conad, më i madhi në Itali punoi me humbje vjetore 2-2.5 milionë euro nga viti 2006 deri në vitin 2014. Dhe nuk është e tepër të kujtohet edhe fakti tjetër që ky treg është i formalizuar 100 për qind, formalizim ky që konkretizohet që nga dokumentimi i sasive të mallrave që hyjnë në doganë e deri tek shitja me pakicë në supermarket,  që bëhet me faturat përkatëse. Problemi është se me cmimet e produkteve të ndryshme, të shitura në rrjetet e supermarketeve është i njëjti keqkuptim si ai me karburantet. Shumë vetë nisen e bëjnë krahasime përkatëse me cmimet e karburanteve në Shqipëri dhe vende të tjera dhe e adresojnë shkakun gabim. Nëse cmimi i karburanteve në tregun shqiptar është aq sa është, kjo vjen si rrjedhojë e taksave që i ngarkohen karburantit dhe që i kthen kompanitë tregtuese të tij mbledhëse e taksave të qeverisë. Edhe në rastin e produkteve të ndryshme nëpër supermarkete, ajo që e bën diferencën kryesisht, është TVSH-ja, që në rastin e Shqipërisë është 20 për qind. Kurse vende të tjera e kanë shumë më poshtë.  Italia psh, një nga vendet nga ku importohen një sasi e madhe produktesh, për artikujt bazë ka një tatim 4-6 për qind, ndërsa për një kategori tjetër ushqimesh, 10 për qind.

Kosova, për ushqimet bazë norma e TVSH-së është 8 për qind. Në Maqedoninë e Veriut ushqimet bazë tatohen me një normë shumë të ulët, 5 për qind. Kurse Serbia e ka tatimin e ushqimeve bazë 10 për qind. Në të tilla kushte, me diferenca të mëdha në tatimet e ushqimeve bazë është e natyrshme që edhe cmimi fundor i tyre të jetë më i lartë në tregun shqiptar se sa  në ato të vendeve të tjera. Është gjithashtu e lehtë të merret me mend se përafrimi i cmimeve  dhe ulja e kostove për konsumatorët nuk është as cështje vullneti dhe as detyrë e biznesmenëve të këtij sektori. Pasi edhe kështu sic po funksionojnë, ata nuk është se po korrin ndonjë fitim kushedi se cfarë. Tregu e garanton konkurencën me kaq operatorë që janë në treg. Mjafton ti referohemi asaj tabloje që paraqesin në këtë konkurencë Spar dhe Conad si dy nga rrjetet më të mëdha të supermarketeve. Në 1458 artikuj të krahasuar tek 944 artikuj cmimet janë të njëjta, në 271 prej tyre Conad ka cmime më të ulëta se sa Spar, kurse në 243 artikuj të tjerë, Conad ka cmime më të larta se sa Spar. Ndaj, ka vetëm një rrugë se si mund të ulen cmimet me të cilat përballen konsumatorët në supermarkete: ulja e tvsh-së, aplikimi i politikave tatimore për këtë sektor, të njëjta sikurse ajo që zbatojnë vendet që iu referuam më sipër. Nuk është e vështirë të kuptohen të vërteta kaq të thjeshta, përvec rasteve ku mbizotëron dashakeqësia. Ose interesi.

Një kryetar i një shoqate pensionistësh ishte njëherë i ftuar në një auditor të rinjsh. “Sikur të ishe edhe një herë i ri, cfarë do bëje më mirë”, e pyeti moderatori i bisedës, duke tentuar kështu të krijojë mundësinë e një mesazhi për ata që ndiqnin bisedën. I ftuari, pasi u mendua pak sekonda u përgjigj: “sikur të isha edhe një herë i ri, do mendoja më shumë për pleqëri”.

Në fakt, pjesa më e madhe e atyre që sot kanë statusin e pensionistit bëjnë një jetë më shumë se të varfër. Pensionet që ata marrin nuk arrijnë të përmbushin nevojat më bazike të tyre. Mirëpo kur themi që për pleqëri duhet menduar sa më herët, mundësisht që në rininë e hershme, nuk e kemi fjalën vetëm për të mbetur në dorë të pensionit shtetëror. I cili, sado të dalë do të jetë në atë masë, që nuk do të garantojë një jetë me standart, nëse gjatë kohës active je mësuar të bësh jetë me standart. Të kujdesesh për një pension të rehatshëm do të thotë të mos e jetosh  kohën aktive sipas lajtmotivit “një jetë kemi, ndaj të bëjmë qejf”, por të konsiderosh jetën e pensionistit si një fazë reale të ciklit jetësor, e cila ka edhe ajo kostot e saj, sfidat e saj. Pra, për të planifikuar një pension të rehatshëm e për të mos patur telashet që kanë pensionistët e shumtë të sotëm, duhet patur parasysh se edhe pensionisti ka nevoja për ushqim, shëndetësi, strehim, transport, argëtim. Por ka edhe kosto të papritura që sic janë trajtimet mjekësore apo kujdesi afatgjatë. Pensionistët e sotëm shqiptarë kanë mundur të përballojnë disa nga këto shpenzime me ndihmën e fëmijëve që kanë jashtë sepse po të ishte për pensionin e tyre ata nuk kishin asnjë mundësi për to. Për të siguruar një standart mujor prej 1000 eurosh, për shembull, për një periudhë jetese si pensionist prej 20 vitesh, duke përfshirë edhe inflacionin, duhet një fond total tek afro 300 mijë euro. Por në rastin më të mirë pensioni shtetëror arrin të sigurojë një fond total prej afro 100 mijë euro për periudhën 20 vjecare për të cilën po bëjmë kalkulimet. Pikërisht diferenca mes asaj që nevojitet dhe asaj që të mundëson pensioni shtetëror përfaqëson edhe hendekun dhe sfidën për të mbushur me largpamësi në vitet e kohës në aktivitet. Kjo mund të mbushet po qe se ke menduar për të kursyer. Pra kur ke bërë një jetë me shpenzime të planifikuara, duke ndërtuar një standart jete realist për një kohë të gjatë. Kur ke përdorur fondet e pensioneve privatë, i cili të ka mundësuar të heqësh dicka menjanë në mënyrë sistematike, për të ta kthyer atëhere kur ke më shumë nevojë për të.

 Kur je treguar i zgjuar gjatë jetës aktive dhe ke arritur të blesh ndonjë pronë të patundshme, për likujdimin e së cilës vërtet ke vuajtur në rini, por që të ndihmon aq shumë në kohën e pensionit nëpërmjet qerasë që ajo të sjell.

Kur ke akumuluar disa kursime në bankë, por nuk i ke lënë ato të fjetura, por  ke  blerë obligacione të shumta apo letra të tjera me vlerë, pasi fitimet që vijnë nga interesat e tyre mund të rezultojnë shumë të dobishme në një moshë më të madhe.

Apo akoma më mirë, kur ke mundur të bësh ndonjë investim duke blerë aksione diku, të cilat më pas, të shpërblejnë me dividend që ta rregullojnë humorin e pensionistit.

Por ka edhe hapa të tjerë plan veprimi në funksion të një pensioni të rehatshëm. Duke qenë një moshë ku problemet shëndetësore shpeshtohen, atëhere marrja e një sigurimi shëndetësor krijon mundësinë e mbulimit të kostove pa qenë nevoja për të shpenzuar paratë e kursyera me aq mundim. Sepse ato para që janë grumbulluar në formë kursimi nuk duhen tërhequr duke i mbaruar sa më parë, por si rregull apo sic thonë manualet e ndryshme, mund të tërhiqet deri në 4 për qind e sasisë cdo vit.

Dhe së fundmi, duke qenë pra një moshë me probleme shëndetësore e fizike, është e nevojshme aplikimi i një mënyre jetese për ti reduktuar sa më shumë këto sfida. Duke investuar pra në cilësinë e jetës nëpërmjet hobit dhe udhëtimeve, duke u kujdesur për shëndetin fizik dhe mendor, duke ndërtuar një rrjet social të fortë për të shmangur izolimin dhe vetminë etj. Sepse, sic thotë David A. Sinclair jeta e gjatë në kufijtë 90-100 vjec  sot është dicka e zakonshme, por sfida qëndron në të jetuarit në mënyrë të shëndetshme deri në fund. Pra, sa më herët të nisin kursimet dhe investimet, aq më komode do jetë edhe jeta si pensionist.

Të gjitha bateritë e marketingut të bankave apo institucioneve të tjera financiare janë adresuar tek konsumatori, me qëllim joshjen e tij për tu bërë marrës kredie. Shtëpi, makina, rinovim shtëpie, rinovim mobiljesh e pajisjesh elektroshtëpiake e deri blerje aparatesh telefonikë e pushime me kredi reklamohen në mënyrë intensive, duke tentuar kështu joshjen e qytetarit. Dhe sigurisht, qoftë bankat e qoftë institucionet financiare, janë në të drejtën e vet pasi ky është aktiviteti i tyre. Sepse të ardhurat e krijuara nga interesat përfaqësojnë zërin kryesor të të ardhurave. Thjesht sa për ilustrim, Banka Kombëtare Tregtare(BKT) gjatë vitit 2023, të ardhurat e siguruara nga interesat e kredisë dhe interesat nga investimet e tjera i kishte rreth 190 milionë euro, ndërkohë që shpenzimet për pagim interesash për depozitat i kishte afro 30 milionë euro. Pra të ardhurat neto nga interesat ishin rreth 160 milionë euro.

Tregues edhe më të mirë për veten e saj në këtë aspekt  pati Raiffeisen Bank. Siguroi nga të ardhurat për interesat rreth 120 milionë euro, dhe pagoi vetëm 2 milionë euro interesa. Konkluzionin na i forcon edhe Union Bank, ndonëse raporti i të ardhurave të saj nga interesat dhe shpenzimi për interesa është më i moderuar. Kështu, kjo bankë, përgjatë vitit 2023 siguroi rreth 46 milionë euro të ardhura nga interesat, kurse pagoi afro 11 milionë euro për interesat e depozitave. Cka do të thotë se të ardhurat neto nga interesat ishte rreth 35 milionë euro. Edhe po qe se do të vazhdonin me bankat e tjera të nivelit të dytë, e njëjta dukuri është. Pra, sistemi bankar shqiptar del me fitim impresionues ndër vite, pikërisht sepse zëri kryesor i shpenzimit që ka qenë dikur, pagimi i interesave për depozitat, ka kohë që ka shkuar në nivele të papërfillshme. Funksioni kryesor i bankave sot në dobi të klientit depozitues është thjesht strehimi i parave të tij. Por le ti kthehemi temës që kemi lajmëruar  në titull të këtij shkrimi: a ia vlen të blejmë me kredi? A ia vlen të joshemi, të tundohemi, të marrim në konsideratë ofertat për kredi të bankave dhe institucioneve të tjera financiare apo duhet të rezistojmë?  

Sigurisht që kësaj pyetje nuk mund ti përgjigjesh në mënyrë të prerë, pasi të blesh me kredi është një vendim që varet nga rrethanat individuale që do të marrë vendimin. Që duhet të bëjë një arsyetim. Që duhet të bëjë një planifikim apo peshim të situatës. Sepse të blesh me kredi është një proces, i cili ka edhe avantazhe edhe dizavantazhe. Kredia të mundëson blerjen e mallrave apo shërbimeve, të cillat nuk ke mundësi ti blesh me para në dorë. Gjithashtu, duke përdorur kredinë për blerje, mund ta shpërndash pagesën në një kohë të gjatë, pa i rënë shumë në qafë buxhetit mujor. Pa llogaritur këtu faktin që, nëse ndërton një marrëdhënie korrekte me bankën apo institucionin financiar, atëhere kjo sjellje e mirë prej klienti të ndihmon në raste të tjera të kësaj natyre. Por sikurse thamë edhe pak më lart, duhet të mendohesh mirë. Pasi kreditë zakonisht në Shqipëri kanë patur dhe kanë kosto të larta interesi. Më lart pamë se raporti i të ardhurave të siguruara nga interesat me ato të shpenzimeve për interesa është minimum 4:1 dhe maksimumi 10 me 1. Mosmarrja parasysh e interesit të lartë, bërja gabim e llogarive në raport me të ardhurat e individit kandidat për kredi, mund të prishë ekuilibrat financiarë të tij dhe ta vendosë atë në një situatë të vështirë. Duke e futur në një cikël borxhi në individi ble më shumë me kredi se c’mund të paguajë. Ky ishte thelbi i krizës së fundit amerikane. Qytetarët kishin marrë kredi për konsum më shumë se ckishin mundësi të shlyenin. Por e keqja tjetër e madhe është se bankat dhe institucionet financiare, duke i mëshuar dhënies së kredisë konsumatore në shuma 2 apo 3 milionë lekë “vetëm me kartë identiteti” apo “brenda 7 minutave” krijojnë tek kandidat klientët perceptimin e “parasë së lehtë”. Cka mund ti nxisë këta klientë në shpenzime të pakontrolluara, qoftë edhe duke blerë mallrat të panevojshëm. Pse duhet të marrë kredi psh një qytetar i zakonshëm, një i ri apo e re me të ardhura modeste për të blerë një iphonë të fundit?! Pse duhet marrë kredi për pushime? Që të të dalim pushimet nga hundët? Sepse, kur nuk arrin të kursesh një fond të caktuar për pushime nga të ardhurat vjetore, si do ta bësh këtë për të likujduar kredinë+interesat?! Me fjalë të tjera, mund të marrësh kredi, por duke i bërë mirë llogaritë nëse keni mundësi ta shlyeni brenda afatit, ndryshe rritja e kostos së kredisë me penalitetet që aplikohen në raste të tilla, mund të sjellë situata fare të pakëndshmë për personin e kredituar. Marrja e kredisë nuk është një vendim i lehtë, ndaj, nëse duhet marrë një kredi, mirë është të krahasohen normat e interesit për të zgjedhur kushtet më të favorshme. Një biznesmen i mirënjohur nuk kishte marrë kurrë kredi në jetën e tij. Mirëpo iu desha të marrë një shumë të konsiderueshme për të përfunduar një investim të madh. Trokiti në të gjitha bankat e Shqipërisë, iu tregoj shumën që kishte nevojë, mori ofertat e tyre dhe pastaj filloi një proces analize, me qëllim që të merrte vendimin më të mirë.

Mbajtja e një buxheti të strukturuar mirë për pagesat dhe borxhet është gjithashtu një kusht i vlefshëm në rast se vendoset të blihet me kredi.

SHPETIM LUKU

Avni Ponari irritohet së tepërmi teksa i kujton ndonjë rast kur dikujt i është djegur fabrika tërësisht apo pjesërisht dhe ajo rezulton e pasiguruar. Dhe irritimi i tij nuk ka të bëjë fare me faktin se ky biznes ishtë një klient potencial i munguar i tij apo i kompanive të tjera të sigurimeve. Sepse edhe me këto difekte të mëdha e problematika që ka tregu shqiptar i sigurimeve, sërish grupi SIGAL ku është themelues dhe drejtues Avni Ponari ecën shumë mirë. Rreth 150 milionë euro prime, mbi 2500 punonjës dhe agjentë sigurimesh në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni, si dhe spektri i gjërë i sigurimeve tregon qartë stadin ku kanë arritur kompanitë e menaxhuara prej tij. Duke qenë ndër grupet më të mëdhenj ekonomike në Shqipëri. Por Avni Ponari “ngacmohet” në situata të tilla nisur nga botëkuptimi i tij prej profesionisti në fushën e sigurimeve, botëkuptim ky i krijuar nga një veprimtari më shumë se 30 vjecare në këtë treg. Ai e di mirë rolin e rëndësishëm të sigurimeve si mbrojtje ndaj humbjeve financiare, duke siguruar kompensim për dëmet nga fatkeqësitë natyrore si tërmete, përmbytje, zjarre apo edhe mbulimin e dëmeve nga aksidentet, vjedhjet apo akteve të vandalizmit. Ai  e njeh mirë rolin shumë të rëndësishëm të industrisë së sigurimeve në ofrimin e qetësisë mendore, nëpërmjet eleminimit të stresit financiar të përballimit të kostove të papritura. Ai e di aftësinë e industrisë siguruese për të mbrojtur bizneset dhe individët nga kriza financiare dhe për të ndihmuar në rikuperimin e shpejtë të humbjeve. Duke qenë kështu pjesë thelbësore e një planifikimi financiar afatgjatë. Ai di gjithashtu mirë rëndësinë e madhe që kanë sigurimet edhe për individin me të papriturat e jetës që i duhet të haset. Mirëpo realiteti shqiptar ofron me bujari të madhe raste kur bizneset vazhdojnë ta injorojnë për të keqen e tyre këtë funksion të rëndësishëm të sigurimeve.

“Kur është puna për ta mbushur tavolinën me verë Gaja Sperss Langhe Barolo( rreth 500-600 euro shishja) ata e bëjnë këtë me lehtësi, por për një siguracion ngurrojnë”- thotë Avni Ponari. Dhe e ka plotësisht të qartë se pse ndodh kjo sepse sapo e pyet për këtë ai përgjiget: kulturë, kulturë, kulturë. Pra është cështje e mungesës së kulturës siguruese, e mungesës së vetëdijes për ndikimin e madh pozitiv që ka industria siguruese në jetën e njerëzve dhe aktivitetin e bizneseve. Edhe pse operatorët e tregut i kanë adresuar bateritë e tyre të marketingut tek sensibilizimi për të papriturat e jetës, duket se ato nuk i trembin shumë shqiptarët përderisa një pjesë e madhe e atyre që mëndohen që kanë para e quajnë siguracionin “para të hedhur kot”. Por që në të vërtetë nuk është kot sepse përditë shfaqen raste kur njerëzit i bien kokës me grushte, kur nuk rehabilitojnë dot humbjet e tyre shumëmilionëshe, vetëm pse kanë ngurruar për të paguar një siguracion “qindarkash”. N.LL është një biznesmen i njohur, të cilit së fundmi iu dogj magazine e produktit të gatshëm dhe e lëndëve të para. Gjithcka do të ishte e lehtë për të për kompensimin e dëmit disa milionë eurosh, po qe se nuk do të vonohej rreth 40 ditë për të bërë siguracionin e radhës. 

A mos është mosbesimi kundrejt kompanive një nga arsyet pse shqiptarët ngurrojnë të sigurohen? Edhe kjo nuk duket se qëndron si arsye përderisa egzistojnë mjaft raste kur është dëshmuar konkretisht përfitimi nga marrëdhëniet e ndërtuara me to. Gjithkush e mban mend vjet zjarrin e fuqishëm që përfshiu kompaninë Deutche Color në Maminas, ku flakët përpinë gjithcka. Ishte një rast klasik për marrëdhënien i siguruar-sigurues, kur siguruesi nëpërmjet një  procedure të shpejtë, transparente bëri vlerësimet përkatëse dhe mori përgjegjësitë e tij që buronin nga kontrata, duke kompensuar 100 për qind dëmin.

Edhe në Kosovë pati një rast interesant, ku njëra nga kompanitë kryesore të saj, Viva Fresh pësoi një dëm të madh nga zjarri, por që për fatin e mirë të pronarëve të tyre ishte e siguruar tek Sigal Kosova. Dhe kompania e dëmtuar mori si dëmshpërblim financiar 4 milionë euro. Por akoma edhe më mirë duket rëndësia e konkretizuar e industrisë siguruese në rastin e tërmetit të fundit që goditi Shqipërinë, ku dëmet e paguara nga kompanitë për sigurimet vullnetare u rritën mbi 1000 për qind. Pra sado hipoteza të ngrejmë rreth faktorëve që bëjnë që shqiptarët të mos sigurohen, analiza përfundon tek evidentimi i dy të tillëve. Një numur të madh njerëzish pengohen nga buxheti familjar i pamjaftueshëm, pra për arsye disi objektive, ndërsa për një pjesë tjetër, që hyjnë tek grupi i atyre që kanë para është thjeshtë cështje e mungesës së kulturës përkatëse. Është cështje e mospërfilljes së rrezikut. Ose edhe cështje e vlerësimit të jetës sipas asaj shprehjes së famshme për të dëshmuar trimërinë se “shqiptari e ka vdekjen si me le”!